Mati City’s Centennial Park

P_20190603_082812

Mati City, capital of Davao Oriental, has one of the most beautiful City Halls I know.

P_20190603_082819

What makes it particularly charming is the small park beside it, a park which publicly celebrates the town’s history.

P_20190603_082926

P_20190603_083053

The Mati Centennial Park, inaugurated in 2003, celebrates the town’s 100 years since it was founded.

 

Aside from the clock tower, the park’s most distinguishing feature is the Pathway of Leaders, rows of busts of the town’s former mayors.

 

P_20190603_082958

The park is dominated by a clock tower gate, flanked on both sides by two of Mati’s purported founders

 

 

P_20190603_083020

Captain Prudencio Garcia was, according to online sources, Mati’s founder and ‘politico-military head’ and was made so in 1861. He is said to have founded the town with Juan Nazareno in 1903, though online sources do not elaborate on this.

P_20190603_083011

Juan Nazareno is simply described as ‘a gentleman’ and ‘Captain Prudencio Garcia’s companion.’

Like most towns in Mindanao, Mati’s history remains largely unwritten (I am hesitant to trust online sources). It would be lovely to pick up a book and read the lives of these statues and busts

P_20190603_083257

The marker on the clock tower indicates this was a purely local government effort. The local government of the time should forever be credited for this project.

P_20190603_083036

The park has an old Weeping Fig at its center. The tree with its many roots adds an air of ancientness to the park.

P_20190603_083311

Just across the street from the park is an old round ball. there are also old houses nearby.

P_20190603_084521

The city hall is walking distance from Mati’s famous Baywalk  (now more beautiful since I last saw it), which overlooks the gorgeous Pujada Bay.

Kidapawan should have something like this!

Advertisements

‘CHAOS DANCE AWE’ by Sass Sasot now available!

https://scontent.fmnl7-1.fna.fbcdn.net/v/t1.0-9/59680213_10157178397529085_3868808181190754304_n.jpg?_nc_cat=102&_nc_ht=scontent.fmnl7-1.fna&oh=2d4fb67c00626d9789e030a2b5347894&oe=5D323587

 

CHAOS DANCE AWE, my friend Sass Rogando Sasot’s debut poetry collection, is now available for sale!

Sass, a prominent Filipina public intellectual currently working as  Docent in the University of Maastricht, has very strong creative impulses on top of her credentials in international relations and transgender discourse . Her debut poetry collection contains 47 poems in English, some dating back to 2008.

I helped her clean them up and assemble them for this collection as an editor of sorts, giving her feedback to improve each piece.

‘The collection,’ to quote Sass’s PR for it, ‘tells the internal voyage of a Filipina transsexual woman’s lifework of coming to terms with darkness, creating with chaos, and dancing with the awe it inspires. Some of the pieces from the collection are: HER is about a woman whose intensity is as engulfing as Nietzsche’s abyss; DYSPHORIA & EUPHORIA reflects the life of Sass’ late sister, who spent most of her life in and out of mental asylum; I BURIED THE SKY is a tale of forgiving one’s abuser; A PLACE NOT MADE OF NO inspires everyone to be a yes to their bliss; BLOW draws parallelism between writing a poem and giving a head; 10 HRS OF EXQUISITE is an ode to the gorgeousness of the erotic art of bondage and the ecstasy of submission; SPOOKY ACTION AT A DISTANCE pays homage to the myth of soulmates; ARTMAKING is about the joy and pain of creating something and letting go of it; and inspired by mystics’ writings on the relationship between the Lover and the Beloved, THE GRACE OF YOUR COMING explores the nexus of the twin catastrophes of our lives — spiritual awakening and sexual ripening.’

To buy the collection, visit Sass’s Etsy online shop. For those based in the Philippines, she will also be in Manila and Davao this August and will be bringing copies. CHAOS DANCE AWE sells at Php 280 per copy.


Kuyaw

(I am making one of my best stories, Kuyaw, available online in memory of Leoncio Deriada. This story was part of my Master’s Thesis, on which panel sir Leo sat. He was delighted that I used Davao Tagalog with it, and among the many stories of the thesis he liked it best, describing it as ‘a truly horrible story.’ It has since been published, in 2015, in Habi: Collaborative Literary Folio of the Philippine Jesuit universities.  See it on Wattpad too! )

 

Kuyaw

Related image

 

Lain talaga pagsimula. Alangan uy. Habang nakaupo lang si Nick Berg sa screen ng laptop, ang meron lang gud sa akin kay ang pagkaalam na mamatay siya pagkahuli. Nagsimula magsalita ng Arabic yung isa sa mga nakaitim at naka balabal-muslim sa likod. Klaro masyado ang hostage sa kaputi niya at sa ka-orange ng kanyang suot. Habang nagatagal mag-iba ang kalain: alam mo na na kangilngig ang makita mo, pero kay sa huli mo pa makita, masuya, manabik ka. Sige na uy, ipakita na lang gud sana, kalahati mo maisip, pero kalahati gusto mo lang gud talaga makita. Nang patapos na ang pagsalita sa Arabic, gikulbaan ako masyado. Nagbilis ang pulso ko – nautgan na ako. Hala, hala. Nakatinghab ako sa kakulba paglapit nila kay Berg. Nahubad ko na ang short at brip ko. Ah, grabe. Gikutsilyo na nila ang leeg. Grabe, katigas ko na. Parang matunaw na sa kainit ang nasa kamay ko. Sabay sa ad-ad ng kutsilyo sa leeg ang pag luslos taas-baba ng kamay ko. Ah, grabe. Nakaungol ako sabay ng sigaw ng ginapugutang hostage. Ah grabe, grabe. Gibalik-balik ko ang video sa pag-ad-ad – sakto pagtanggal ng ulo at pagtigil ng mga muslim ng pag-ad-ad, nilabasan ako. Grabe ko kahangak, pawis masyado at basa ang kamay, habang nakatingin sa paglagay nila sa putol na ulo ni Berg sa sahig.

Grabe. Kuyawa ko na talaga.

…Sila kaya, ‘no. Mga gahi man daw. Kaya kaya nila ito? Ambot lang.

Yung mga kaklase ko sa U___, grabe makatikal. Bisyo, babae, basta lagi kakuyaw nagawa na yan nila. Elementary pa lang daw sila sa kanila (sa Mati ba o sa GenSan, maraming dayo sa kanila), nakabira na daw sila. Kapitbahay, katulong, pinsan, bangagan na classmate. Kuyaw lagi masyado.

Nung first year pa kami nag-sabot man yan sila magsibat sa klase sa Calculus. Nag-inom daw sa may Claveria (‘yan o, alas dos pa lang sa hapon nagainom na). Kay hindi man ako gisali ako lang ang nagpasok sa klase. Gikataw-an nila ako nung malaman nila. Dun man siguro nagsimula yang Bela-Bela.

Abel Patalinghug, tapos kay brayt man sila masyado gibaylo lang nila ang ‘A’ at ‘bel’ sa pangalan ko, tapos gisungog-sungog akong ‘Bela.’ ‘Bela irebond daw ning akong bulbol be, bayran ra takag lubi,’ ‘Bela, kuyog sa amo next time mag-inom ha, tagaan ka namog Zest-O,’ ‘Ay dili diay, ang imo man diay ganahan imnon kay kanang Batong-flavour.’ Kuyaw sila, ako hindi – wala man pera o hilig mag-damo, mag-DoTa, o magbira ng kung sino ba (at ano pa lang sabihin ni kuya). Pero imbes na kulango lang sana, bayot ang naisip nila itatak sa akin. Si Ralston Calawen man siguro nag-unauna nun.

Grabe yan si Calawen kagago. Nakabira na daw ng silingan ten years old pa lang, dose pa siya nagasimula na panigarilyo, hindi na daw niya maalala kelan siya una nakainom. Pero ngayon Tanduay na ang tirada niya. Apat yan sila pinakagago sa aming section sa Civil Engineering. Si Calawen, si Alvin Quezon taga Bukidnon na nakulong na daw kay nag-akyat-bahay nung grade 5 siya, si Jik-Jik Buy-an taga-Sta. Cruz na palagi matulog sa internetan kaadik sa DoTA, si Ivan Neri taga-Cotabato na gidala dito yung hilig niya mag-damo.

Gisubukan ko makikaibigan minsan, para ba makita din nila na hindi lang daw ako kulang sa kakuyaw. Nagdala si Ralston ikaisa ng FHM sa klase, gibasa nilang apat nung walang teacher sa Trigonometry. Naglapit lang gud ako para makiusyoso.

Pagkita nila na malapit ako, gidalidali nilang tago. Alis daw ako, panglalaki lang daw yung gitignan nila. Wala daw binayot dun, dagdag ni Ivan Neri, kay FHM man. ‘Hala,’ sungog ni Jik-Jik Buy-an, ‘‘Vin isarado na imong zipper kay basig nangita ra diay’g bibiron ni si Bela.’ Tapos katawa.

Sa takot at kakulba ko ang nasabi ko lang, pautal, hindi ako bayot.

Gititigan nila ako. Kuba-kuba konti, luspad kay bihira lang maglabas sa bahay, amoy Johnson’s baby soap imbes sigarilyo. ‘Mao ba,’ sabi ni Ralston. ‘Okay ra jud kaayo sa amo, gang. Amina na lang gud. Ug wala man pud gihapon kay otin. Magbayot na lang ka uy.’ Katawa ulit.

Pero at least sila ginakausap pa ako. Yun talagang mga tambay sa may kanto sa amin sa San Lorenzo Village, nakita lang ako nagdaan minsan may dalang payong naisipan na din na bayot ako. Magtaghoy pag nagadaan ako. ‘Salad o, ngil-ad pa.’ Tatlo-apat yan sila palagi, nakahukas at nakalaylay ang bilbil madalas, naga-Dama ng tansan sa ilalim ng Talisay habang naga-Tuba.

Ang pinakagago diyan sa kanila, yang si Pugak Domingo. Dati daw panday sabi ni kuya, pero giputulan daw ng DDS ng daliri kay gago lagi. Yan siya ang grabe maka-bugal-bugal sa akin. Ang pinakagrabe yung hubog siya masyado isang hapon.‘Ali diri gang, pahikapon takas akong birdie. Di ra ko mag-promise nga mafinger taka.’ Nakasuka sa katawa yung mga kasama niyang tambay.

Kung gialok lang sana nila ako ng tuba, nakatikim na siguro ako.

Kasarap siguro ‘no, na ang kalingawan mo galing sa paghirap ng iba. Nayawyaw ko sa sarili nung gisubukan ko magbigti. Hapon man yun, nasa call center si kuya, ako lang isa sa bahay. Sa loob ng nakabitay na pisi, isip ko habang ginatitigan ko ang butas, tapos lahat.

Pero makatakot ang wala. Kahit sino na makakita, alam yan. Sa harap mo, wala na lahat. Tapos lahat. Natakot ako uy, pero nahiya ako sa takot ko. Grabeng hiya, yan ganing sa sobrang hiya mo, gusto mo na patayin sarili mo kay kawala mong pulos na tao, pero kay talawan ka lagi takot ka masyado para patayin ang sarili mo. Naglupasay na lang ako sa sahig, giiyak ang sama ng loob.

Ang maganda lang talaga sa akin madali ako madistract. Kasarap siguro na galing sa hirap ng iba ang kalingawan mo, ‘no… at doon ko nakita kung gaano kabala nung mga gago na yun, at kung saan ako pwede maging kuyaw, mas kuyaw.

Kulang pa. kulang pa ang kanilang ginakalingawan na hirap.

Ang mga babae ang pinakamaganda gamitin halimbawa para ipakita kung anong klaseng kakuyaw ang uso. Gusto yan nila ‘maginoo pero medyo bastos,’ madumi sa labas pero malinis sa loob. Pero mahina ang mga babae, hindi nila kaya ang totoong kuyaw. Hindi man gani nila siguro alam bakit nila gusto na medyo kuyaw ang lalaki – sa delikado mo man kasi maramdaman na mahalaga ang mga madali masira. Kabata, ka-inosente, puri, buhay. Kuyaw si Ralston Calawen kay baka birahan ka lang bigla, pero sa huli palaiyot lang yun, hindi rapist.

Bala masyado…

57059776_2326806604037791_2645046435191455744_n

Madaanan ng jeep na sakyan ko galing U___ pauwi ang isang bahay sa may highway diyan sa Puan. Ikailan na nangyari na nanganak yang aso nila diyan, tapos paglaro-laro ng itoy sa kalsada masagasaan. Noong una ko yan nakita, gilayo ko ang tingin ko. Luod baya.

Pero noong may nasagasaan ulit dalawang araw pagkatapos ko gisubukan maghikog, gipilit ko tingin. Sige daw be.

Buo pa ang katawan ng itoy pero nakalabas na ang tinae sa semento. Naglamig ang kamay ko pagkakita sa kanya, pero gipilit ko ang sarili ko na titigan, at pagtagal naging init ang lamig, at nagsimula tigas ang tiyan at balakang ko. Ibang klase na pakiramdam, parang gigil na grabe. Tapos parang nakatutok ang gigil sa bukas pa na mata ng tuta. Hala. Gititigan ko ang mga mata, dilat sa pagkawala na gikatalaw ko, dilat pa at nagapahiwatig sa buhay na nawala, at naglakas ang gigil ko. Tapos bigla man yan nasagasaan ng nagdaan na taxi ang ulo – durog ang mukha, nagkalat ang utak sa semento kahalo ng bituka, nalagpot ang mga mata. Ah, grabe. Gikilabutan ako – parang grabe ka-igo na kiliti.

Sa hayop pala yan siya simulan. Palaging may masagasaan sa daan paakyat sa Puan pagsakay ko ng tricycle pauwi sa San Lorenzo. Palaka, daga, pusa, kung swerte aso. Nagkalingaw ako ng tingin, lalo na kung maisip ko na kanina lang buhay pa yung dugmok na tapok ng dugo at utak-bituka.

Pero sandali ka lang malingaw sa tiratira: katagalan naghanap na ako ng mismong pagkamatay. Para ganing babae na nakadamit na makaakit masyado, pakita ng konting laman pero hindi mo mahanap ang ginatago. Katagalan hanapin mo ang itsura niya nakahubad.

Hindi ko na nakaya minsan. Nanghuli ako ng bakbak sa may basakan sa likod ng San Lorenzo. Tapos giitsa ko sa may semento ng malakas. Pagkahulog niya, bungkag ang katawan – ah, grabe. Kalingaw. Hindi nagtagal naging kalingawan ko yun pag weekends.

Simula man yun ng second year ko na naisip ko makinig ng iyak ng ginakatay na baboy. Tahimik man gud ang bakbak mamatay. Tapos minsan, nung may gikatay na baboy sa silingan, gikilabutan ako pagrinig ko. Kay kalayo man ng slaughterhouse sa Maa, nagdownload na lang ako ng mp3 sa laptop na gipadala ni mama galing Saudi. Yan ang karamihan naging laman tugtog ng cellphone ko, kasarap pakinggan sa jeep.

Minsan mainggit ako kay mama. Gusto ko magtambay doon sa Deera Square sa Riyadh. Kalingaw siguro manood ginatigbas yung mga kriminal sa publiko. Ginaisip ko pa lang yun, mas lalo ako maenganyo seryosohin ang pag-Engineering ko.

Isang araw may naglaroy-laroy na kuting sa labas ng bahay namin. Kacute na kuting, nagalapit. Hapon man yun, nasa call center na naman si kuya. Kung nasa bahay pa yun giabog na ang kuting kay magdumidumi daw sa bahay ang balahibo. Gipasok ko siya at gilaro-laro sa sala.

Habang gitangag ng kuting ang tsinelas ko, pumasok sa isip ko. Nakapanood na ako ng gikatay na baboy, naka-sampung palaka na ako. Pero kulang pa rin. Ginahanap ko ang kamatayan – tanga no, nung nakita ko sa pisi, natakot ako. Pero ginahanap ko siya. Gusto ko siya ipadulas sa kamay ko.

Pero sa mga nakita ko, kulang pa rin. Pagtingin ko sa kuting, naisip ko na yun siguro. Dapat sa kamay mo mismo. Yung mga palaka kasi parang nahulog lang sila. Dapat ko talaga siguro maramdaman sa kamay ko.

Gitali ko ang pisi sa isang sanga ng nagahirig na batang puno ng rambutan sa may lasang sa likod ng Toscana, yung subdivision tabi ng San Lorenzo. Mas tahimik sa giakala ko ang kuting, pero mas grabe ang pakiramdam. Habang nagapiglas siya, nakabitay, parang ginakambras niya sa kiliti ang loob ko. Ah, grabe. Napaluhod ako sa sarap pag-iyak niya huling beses.

Pero kulang pa rin…

Gidukol ako ni Jik-Jik Buy-an habang nagalakad sa U___ nung maisip ko ang problema. ‘Bela pagdali, kusion jud ni sir Torres nang imong bugan kon maglangay pa ka diha.’ Puchaks yung gago, isip ko. Kasarap patayin.

Tama. Dapat tao. Sa tao ko makita ang ginahanap ko.

Doon ako nagsimula basa-basa sa internet. Mahirap maghanap ng video ng talagang pagkamatay ng tao, pero may ilan na sikat na kaso. Pinakasikat na siguro, at pinakamadali hanapin, si Nick Berg. Kaya pagkatapos ko idownload ang video, nagkulong ako sa kwarto para panoorin.

Masarap man talaga – doon pa lang sa nasagasaan na itoy alam ko na – pero ngayon lang ako nakakinto talaga sa kasarap.

Naghanap ako ng iba pang mapanood na videos tapos nun. Ang sunod kong nahanap yung palabas na Salo – 120 Days of Sodom (nabasa ko na yung libro ni Marquis de Sade paghanap-hanap ko ng iyak ng baboy). Okay man din pala masyado kahit hindi totoo, luod lang yung tae-tae. Giubos ko lahat torrent yung mga pagpugot sa Iraq (boring man yung sa Koreano kay walang tunog). Okay din masyado yung A Serbian Film, nakailang round din ako sa bagong anak na sanggol na part.

Nagainom yung isang tao sa Serbian Film nung maalala ko si Ralston Calawen – hindi, sila lahat, pati yung si Pugak Domingo sa kanto (nawala baya yun, giaresto daw sabi ni kuya kay nahuli nagbarker-barker tapos nagapaningil ng sobra). Sigarilyo? Silingan o bangagan na classmate? Puchaks, barker? Kabala nila. Kahilas pa nila tawag-tawagin ako na bayot. Baka gani makasuka na ang mga gago dito pa lang sa video ni Kim Sun Il.

Ito ang gahi. Ito ang astig. Ito ang kuyaw

Marielle Sirolo. Nandiyan lang daw sa Toscana, sabi ni kuya isang araw. Nagahanap ng tutor sa Math. Ateneo daw, second year Management. Scholar galing Kidapawan (konsehal daw ang tito doon, pero mataas din daw ang grado sa high school). Pinsan daw ng office mate niya. Kay mataas man daw ang grado ko (consistent DL din baya), baka daw gusto ko mag-sideline. Hindi gud niya gisadya, pero mahiya din baya ako kay kuya. Siya lang isa gaalaga sa akin kay nasa Saudi si mama (ewan asan na tatay namin, hindi ko din natanong). Ang nagawa ko lang para sa kanya, hindi ko dagdagan ang problema niya ng akin.

Kaya nagpayag ako. Lakarin lang din bitaw ang Toscana.

Hapon nung una kami nagkakilala ni Marielle. Sa loob-loob ang bahay nila sa Toscana. Dalawa sila ng pinsan niya nakatira (yung office mate ni kuya), pero sa tito daw nila ang bahay.

Nagulat ako na kaganda pala niya. Magaspang, malupa na kaganda. Morena siya, may maliit at bilog na ulo. Makintab na buhok na medyo kulot-kulot pero sosyal na kinaraan ang hati. Pango ang ilong. Pero cute na pagkapango. Bilog masyado ang mga mata niya, parang yung sa kuting sa labas ng bahay namin noon.

Masalita, madaming tanong. Ano daw course ko sa U___. Parang ano daw doon sa loob, kay taga-Kidapawan daw baya siya, hindi pa siya nakapasok doon. Ano daw hilig ko. Nahirapan ako magsagot sa mga tanong na ‘tingin’ ko – hindi ko intawon alam anohin pagsabi sa mga tingin ko sa bagay-bagay.

Kumusta sa U___? ‘Ay, wag ka doon, sayang ka, pang-gago lang yun.’ Nagulat ako kay hindi ko gipag-isipan na sabihin yun, yun lang talaga nasa isip ko.

Nagtawa siya. Ewan pero parang nahiya ako bigla sa sarili ko.

Ganun kami lagi pag magkita kami kada-weekend. Mahabang usapan tungkol sa kung ano-ano bago kami magsimula sa tutor. Hindi siya maubusan ng mapag-usapan: tungkol sa tribo niya (Manobo pala sila), kay tito Gilbert niya na konsehal na kagaling daw na tao, tungkol sa Ateneo, kahit ano.

At ako din, kay wala man din masyadong masabi, madala na rin sa kanya. Minsan magsabi siya ng ‘hala, katalino mo gud ay,’ o ‘kaputi mo gud masyado, kadami mo siguro fangirls sa U___ ‘no,’ magbukad ang atay ko.

At bago ko mamalayan, nagapaabot na ako sa weekends kay puntahan ko na siya sa kanila (gibigyan niya ako ng number niya, pero mahiya man din ako magtext). Kahit man gani si kuya nakabantay na sobra-sobra na daw ako katagal sa salamin bago maglakad papuntang Toscana.

Isang hapon, habang nagasolve kami ng trinomials natanong niya bigla kung mahilig ba daw ako sa movies. Konti, sagot ko. Ano daw gusto ko na movies.

Muntik ko masagot na ‘Salo,’ pero bigla ako nahiya. ‘kahit anong Pasolini,’ sagot ko. Habang ginaisip ko pa bakit ako nahiya, nagsabi siya bigla ng ‘Hala, totoo ka? Ka-cultured mo man pala uy. Sa Ateneo ka na lang be kay wala gud talaga akong makausap na matino doon.’ Parang may mga palaka nagalukso-lukso sa loob ng tiyan ko pag-uwi ko.

Pagkagabi noon kay nanaginip ako.

Gisunggaban daw ako ni Ralston Calawen, ni Alvin Quezon, at ni Pugak Domingo. Pero pag hulog nila sa akin, gilangkat ko daw ang tinae nila, tapos habang gangisay sila nakatayo, gisalapid ko ang tinae para gawing pisi. Tapos gitali ko daw ang pisi sa kahoy sa may ceiling, masaya masyado kay nakaganti. Tapos kung saan man, gipulot ko yung kuting tapos gilagay sa bigtian ng pisi. Naga-piglas ang kuting, pero parang wala siya doon, at grabe ko kalagot kay hindi ko mahanap ang ginahanap ko. Habang nakatutok ako sa kawalaan kong nasaan dapat ang kuting, ginahipo ang sarili ko, biglang nagtawag si Marielle sa likod. Puchaks, sa kagulat ko nagising ako.

Si Marielle at itong kakuyaw ko…

Giisip ko kung anong mangyari kung malaman ni Marielle na ganito ako, na mapakinto ako sa kasarap sa pagkakita sa kamatayan – puchaks, natakot ako.

Hiya, grabeng hiya. Para ulit ako natalaw ipasok ang leeg ko sa gibitay kong pisi noon, grabeng hiya na gusto ko mamatay, pero wala din ako magawa sa kanya kay takot din ako sa kawalaan. Sa liwanag ng buwan na nagapasok sa bintana ko, mabuang ako sa kahiya.

Pero sa likod ng hiya may takot na parang naramdaman ko na noon – takot na baka malaman ni Marielle. Oo, takot na makita ang kawalaan ng buhay. Takot sa kakuyaw. Oo, ito yun. Noong gititigan ko yung itoy sa kalsada. Noong giitsa ko yung bakbak. Yung ginasimula na ad-ad ang leeg ni Nick Berg. Takot. Takot, kulba na pag patagalin maka-utog.

Parang may nahawakan akong matagal ko na ginahanap na sinulid. Ito yun. Dito ko makita ang ginahanap ko. Kulang sa bigat – sa halaga – yung kuting…

Para akong nagalutang pagpunta ko sa bahay nila Marielle nung hapon na yun. Mag-isa ulit siya.

Pagdating ko nagahiwa siya ng kamote. Galing daw sa Kidapawan, masarap daw ang kamote sa Kidapawan. Mag-binignit daw siya para sa akin, wag daw muna kami mag-polynomials ngayon. Gikilig ako sa sarap ng tawa niya.

Hindi, gigil. At alam ko na mapalabong ko pa ito lalo. Mas mapagrabe ko pa ito.

Gibaba niya ang kutsilyo at gitignan ang nakaapoy na kaserola. Nakatalikod siya sa akin.

Kabigat na ng hininga ko sa kagigil. Sige na, ito na.

Naganginig ang kamay ko paghawak ng kutsilyo. Nagkanta-kanta pa siya habang ginakanaw ang kanyang ginaluto.

Paglingon niya ko siya natigbas sa mukha. Pinakurat yung tigbas ko. Hindi na siya nakasigaw, tahimik siya nahulog sa sahig.

Alam ko ang ginawa ko pero parang wala ako doon. Gihiwa ko din ang tiyan niya tapos gilangkat ang tinae palabas. Tapos gitaga ang ulo niya parang butong, buo pa ang mukha pero nakalabas ang utak. Habang ginagawa ko yun grabe ang kulba ko, at grabe ang pulso ko kabilis – nautgan na ako.

Ng basa ang kamay ko sa dugo, apdo at tubig-utak, ng naganginig, gibuksan ko ang zipper ko. Ah, grabe. Kadulas. Parang matunaw ako sa kasarap…

Hala… grabe…

Nahuwasan ako pagkatapos ko malabasan. Parang pader sa mukha paghampas na kahuwas. Hala, anong ginawa ko… si mama, si kuya, si Marielle at yung mga nagasimula na sana sa amin… ito ba ang ginahanap ko..!? Takot, hiya, galit sa sarili – lahat naghalo sa loob ko, pero hindi naging tapang kay nahaluan pa rin ng katalaw mamatay. Hindi ko maintindihan ang maramdaman ko, ang alam ko lang, habang nakalupasay sa harap ng katawan ni Marielle, kahina ko masyado.

Nabalot na lang ako ng kalain. Makahilo, makasuka kagrabe na kalain.

 

 

 


In Memoriam: Leoncio Deriada

(Leoncio P. Deriada, Palanca Hall of Famer, Polyglot, and Father of Western Visayan Literature, has passed away. Those who follow this blog will know what a profound influence sir Leo was to me. I paid tribute to him in this week’s Lifestyle section of the Manila Bulletin. Special thanks to Sass Rogando Sasot and Krizette Lauretta Chu for making it possible)

2012-09-24 11.02.18

With sir Leo at Yellow Fin

Leoncio Deriada wrote about Mindanao, and he wrote about it a lot.

His large body of fiction and drama depicts the Davao region he explored as a young boy— Philippine eagles still hovering over the vast, virgins forests of towering Lawaan trees, squirrels still spiralling up Durian trunks before digging their teeth into the fruit’s tough shell, and downtown Davao still full of coconuts and carabao water holes—a Mindanao long gone, but which has been captured for all time in the vivid settings of his stories.

Although he migrated from Iloilo with his family to Davao after the Second World War, Deriada was a settler. He became the person he was in Mindanao, in the truest sense of the Cebuano term, he was “natawo” here. The place dominated his imagination all his life.

(read the rest of the article on The Manila Bulletin website)


Finding The Settler Voice: Series of Lectures

screenshot (122)

I will be giving a lecture, entitled ‘Finding the Settler Voice, in two of Mindanao’s metropolitan centers in the coming week. In the lecture I will elaborate on a Mindanao Settler lens of reading texts by Settler authors.

49947475_2013011015449000_1611719604906754048_n

The first will be this Thursday, 24 January in General Santos City. Hosted by the Mindanao State University- GenSan, it will unfortunately be open only to members of the MSU community.

50335263_10212845523279079_4809303300576903168_n

50661282_10212845523199077_1308799564429393920_n

The second will be on Saturday, 26 January, at the Ateneo de Davao University. The event is open to the public with an entrance fee of 50 pesos.

For both events I will be joining poet, novelist, and critic Christine Godinez Ortega, film producer Santiago Diokno, and film maker Teng Mangansakan.

Come join us!


Petty Squabble: On Saquina Karla Guiam’s Hypocrisy

(Context: I pulled out my zine, ‘Ang Dapat Mabatid ng Mga Colono,’ from the recent Sox Zine Fest after the GenSan-based anti-Duterte literary gatekeeper Saquina Karla Guiam and her brother Dissa accused me of racism when they saw the zine’s title. I reacted to their behaviour angrily on social media, because they haven’t even read the zine yet – it is typical of anti-Duterte writers like Guiam to react without reading. Another GenSan based writer, Yadu Karu, managed to read it and made a post about it on his Facebook page the other day. I upload here a screenshot of Guiam’s reaction, and attach here my subsequent response, which Facebook has taken down. My response contains strong language. )

50029857_1154132728082518_1991419676223078400_n

The Bilat Warrior from GenSan Saquina Guiam reacts to Yadu Karu’s post about my zine.

May pa-redacted redacted pa ang gaga, as if she knows what civility is.

Hindi na sana siya kasali e, pero gusto pa rin makisawsaw, so sige, isali natin siya.

1. I did not ask Yadu to read my zine, he asked for a copy of it. I did not ask him to post about it, he did it on his own. I am thankful to him for the attention it is generating. Yadu did not even know that Guiam made this post, the backstabbing bitch.

2. Remember, this zine did not come out, and I am not even sure yet if it will ever come out, but it’s still the talk of the region. Yung zine ni Guiam about her attempts kuno at love-love nilangaw, as if anyone would be interested in the love life of a literary bottom feeder like her.

3. Saquina Guiam blocked me on Facebook for no reason first, hindi ko pa to inaano tong gagang to, galit na to sa akin. So no, this David Oquendo’s comment that Guiam is ‘accepting’ is him speaking from a very limited position. I will not be getting lessons on accepting opposing views from some angry, intolerant anti-Duterte rash like her.

4. I thank her for putting my name beside National Artist F. Sionil Jose’s, ang taas naman ng tingin niya sa akin, I’m in my 20s pa lang po. Incidentally, I disagree with many things Sionil has said (mali yung Why We Are Shallow niya e), this abnormal woman might want to reflect on her putting our names together to learn what mature disagreement is.

5. This overgrown baby cried in the Iligan Writers Workshop when she was told her poetry was crap (‘I AM NEVER GONNA WRITE AGAIN HUHUHU’), then later went on record in interviews that we shouldn’t listen to comments in workshops. Now she has the nerve to imply that I’m the one who has a problem with criticism. Riiiiight.

6. But criticize me all you want, I love arguing, kaya ako maraming anti-Duterte friends. Just make sure you don’t mistake disagreement as flying into a rage, OA lang. And if you take it personally expect me to take it personally too, don’t you dare play the victim card when you lose. Also, make sure before you criticize, you know what you’re talking about.

7. Because let’s not forget, this stupid woman FORMED HER OPINION ON MY ZINE WHEN SHE HASN’T EVEN READ IT YET. Nagbula-bula na ang bunganga ng gaga, hindi pa gani alam anong ginareakan. That a reactionary bitch like this is portraying herself as a victim of being shamed for engaging in sober dialogue is paramount hypocrisy.

8. She takes issue with the word ‘gatekeeper,’ but what do you call some nobody na hindi lang man kilala ng mga kapwa niya anti-Duterte but who is now strutting around the region judging contests and editing publications? Gatekeepeeeeeer

9. Reflective ang work ko sa personality ko? How flattering, she’s saying I’M RELEVANT. I’ve saved the memories of long forgotten historical figures in my hometown and brought them to wider attention, I’ve documented previously unrecorded massacres of Moros during the Marcos era (kahit na you know, I’m a settler). I know my place in the discourse of the competing Mindanao narratives, she doesn’t. (Nakakahiya silang magkapatid sa nanay nila).

10. She was hurt that I called her a bitch. I am hurt, because I called her many other creative but accurate descriptions: Bilat Warrior, walking intestine, sea cucumber, patient of arrested development. Pinaghirapan ko yung lait ko sa kanya, bitch lang ang issue niya.

11. She also still takes offense with the word ‘puta’ (would you believe writer daw ito). So with all due respect to her, PUTA PUTA PUTA PUTA PUTA

Masarap ito awayin, pero mamaya na ito siya. We’re busy being relevant here. Tell her to go ask her writer-crushes to let her smell their panties or something, might cool her head a bit. Wag niyo na to ipakita sa kanya, baka sumuka ng nana.

Keep her and The Great Jover Laurio sa banda ninyo, magkamukha naman sila.


Tinapoy

SAMSUNG CAMERA PICTURES

 

Tinapoy. Oh god, Tinapoy. Probably the most delicious thing you can find in Kidapawan.

Fermented rice is yet again an unnoticed link for Filipinos with Nusantara: the culture of fermenting rice is common across Southeast Asia. In Malaysia and Indonesia it’s called ‘Tapai Pulut,’ in Thailand ‘Khao Mak,’ in Cambodia ‘Tapae,’ in Vietnam ‘Rượu nếp,’ and in Myanmar’s Shan area ‘Htamin gyin’ (although Htamin gyin was a savoury affair when I tried it).

But like all such links it is rather rare in the Philippines. I only know of three cultures here that ferment rice to eat it: the Obo Monuvu, the Maguindanaon, and the Maranao (I suspect there are more). Most other cultures which make it here usually make it for the alcohol it produces, or for fermenting fish and vegetables. The word ‘tapay’ is nevertheless in such common Filipino words as ‘tapayan’ (the jars in which food is fermented) and ‘tinapay’ (bread, which is baked fermented dough).

Tinapoy is slightly sour, slightly sweet, and slightly alcoholic (though smells more alcoholic than it actually is). The Monuvu make it by wrapping the rice, which is mixed with a traditional yeast called ‘buvuu,’ in the leaf of a plant called Gintaos to make these photogenic conical bundles. The leaf imparts on the resulting product a rich, grassy aroma that melds with its complex alcoholic fragrance. The Obo also only ferment it for a day, so the alcohol and sourness is still very faint but it is already sweet.

Mac Tiu recorded the Tinapoy-making culture of the Obo in Davao, but three things make the Tinapoy of Kidapawan’s Obo unique: the taboo of letting others know you’re making the stuff, which Tiu records in Davao, is weaker in Kidapawan (if you walk into someone making it, you have to join in the cooking process to make sure the tinapoy ‘ripens’); in Davao it is more common for the Obo to make the buvuu themselves, while in Kidapawan they buy the yeast from the Maguindanaon (which is natural considering their proximity to Maguindanao country).

Most importantly, while the Obo in Kidapawan also make their Tinapoy with rice, they prefer to make it with steamed bigas mais (course corn meal), which produces a lighter product. To date, Kidapawan is the only place I know in the world where fermented corn meal is made.

It’s a bit of an acquired taste for those unfamiliar with it, but I was crazy enough to bring some home, and add some sugar and evaporated milk to it.

The result is insanely delicious. Insanely, insanely delicious. The closest I could get to describing it is like creamy oatmeal with a bit of slightly acidic white wine.

It’s a unique sweet that is paradoxically wild and luxurious at the same time. It was so good I felt giddy, and not just from the alcohol content.

Restaurants should start selling this in Kidapawan, it is so good and so unique, Kidapawan should be famous for it.

Forget the fruits, come to Kidapawan for the Tinapoy!