Kuyaw

(I am making one of my best stories, Kuyaw, available online in memory of Leoncio Deriada. This story was part of my Master’s Thesis, on which panel sir Leo sat. He was delighted that I used Davao Tagalog with it, and among the many stories of the thesis he liked it best, describing it as ‘a truly horrible story.’ It has since been published, in 2015, in Habi: Collaborative Literary Folio of the Philippine Jesuit universities.  See it on Wattpad too! )

 

Kuyaw

Related image

 

Lain talaga pagsimula. Alangan uy. Habang nakaupo lang si Nick Berg sa screen ng laptop, ang meron lang gud sa akin kay ang pagkaalam na mamatay siya pagkahuli. Nagsimula magsalita ng Arabic yung isa sa mga nakaitim at naka balabal-muslim sa likod. Klaro masyado ang hostage sa kaputi niya at sa ka-orange ng kanyang suot. Habang nagatagal mag-iba ang kalain: alam mo na na kangilngig ang makita mo, pero kay sa huli mo pa makita, masuya, manabik ka. Sige na uy, ipakita na lang gud sana, kalahati mo maisip, pero kalahati gusto mo lang gud talaga makita. Nang patapos na ang pagsalita sa Arabic, gikulbaan ako masyado. Nagbilis ang pulso ko – nautgan na ako. Hala, hala. Nakatinghab ako sa kakulba paglapit nila kay Berg. Nahubad ko na ang short at brip ko. Ah, grabe. Gikutsilyo na nila ang leeg. Grabe, katigas ko na. Parang matunaw na sa kainit ang nasa kamay ko. Sabay sa ad-ad ng kutsilyo sa leeg ang pag luslos taas-baba ng kamay ko. Ah, grabe. Nakaungol ako sabay ng sigaw ng ginapugutang hostage. Ah grabe, grabe. Gibalik-balik ko ang video sa pag-ad-ad – sakto pagtanggal ng ulo at pagtigil ng mga muslim ng pag-ad-ad, nilabasan ako. Grabe ko kahangak, pawis masyado at basa ang kamay, habang nakatingin sa paglagay nila sa putol na ulo ni Berg sa sahig.

Grabe. Kuyawa ko na talaga.

…Sila kaya, ‘no. Mga gahi man daw. Kaya kaya nila ito? Ambot lang.

Yung mga kaklase ko sa U___, grabe makatikal. Bisyo, babae, basta lagi kakuyaw nagawa na yan nila. Elementary pa lang daw sila sa kanila (sa Mati ba o sa GenSan, maraming dayo sa kanila), nakabira na daw sila. Kapitbahay, katulong, pinsan, bangagan na classmate. Kuyaw lagi masyado.

Nung first year pa kami nag-sabot man yan sila magsibat sa klase sa Calculus. Nag-inom daw sa may Claveria (‘yan o, alas dos pa lang sa hapon nagainom na). Kay hindi man ako gisali ako lang ang nagpasok sa klase. Gikataw-an nila ako nung malaman nila. Dun man siguro nagsimula yang Bela-Bela.

Abel Patalinghug, tapos kay brayt man sila masyado gibaylo lang nila ang ‘A’ at ‘bel’ sa pangalan ko, tapos gisungog-sungog akong ‘Bela.’ ‘Bela irebond daw ning akong bulbol be, bayran ra takag lubi,’ ‘Bela, kuyog sa amo next time mag-inom ha, tagaan ka namog Zest-O,’ ‘Ay dili diay, ang imo man diay ganahan imnon kay kanang Batong-flavour.’ Kuyaw sila, ako hindi – wala man pera o hilig mag-damo, mag-DoTa, o magbira ng kung sino ba (at ano pa lang sabihin ni kuya). Pero imbes na kulango lang sana, bayot ang naisip nila itatak sa akin. Si Ralston Calawen man siguro nag-unauna nun.

Grabe yan si Calawen kagago. Nakabira na daw ng silingan ten years old pa lang, dose pa siya nagasimula na panigarilyo, hindi na daw niya maalala kelan siya una nakainom. Pero ngayon Tanduay na ang tirada niya. Apat yan sila pinakagago sa aming section sa Civil Engineering. Si Calawen, si Alvin Quezon taga Bukidnon na nakulong na daw kay nag-akyat-bahay nung grade 5 siya, si Jik-Jik Buy-an taga-Sta. Cruz na palagi matulog sa internetan kaadik sa DoTA, si Ivan Neri taga-Cotabato na gidala dito yung hilig niya mag-damo.

Gisubukan ko makikaibigan minsan, para ba makita din nila na hindi lang daw ako kulang sa kakuyaw. Nagdala si Ralston ikaisa ng FHM sa klase, gibasa nilang apat nung walang teacher sa Trigonometry. Naglapit lang gud ako para makiusyoso.

Pagkita nila na malapit ako, gidalidali nilang tago. Alis daw ako, panglalaki lang daw yung gitignan nila. Wala daw binayot dun, dagdag ni Ivan Neri, kay FHM man. ‘Hala,’ sungog ni Jik-Jik Buy-an, ‘‘Vin isarado na imong zipper kay basig nangita ra diay’g bibiron ni si Bela.’ Tapos katawa.

Sa takot at kakulba ko ang nasabi ko lang, pautal, hindi ako bayot.

Gititigan nila ako. Kuba-kuba konti, luspad kay bihira lang maglabas sa bahay, amoy Johnson’s baby soap imbes sigarilyo. ‘Mao ba,’ sabi ni Ralston. ‘Okay ra jud kaayo sa amo, gang. Amina na lang gud. Ug wala man pud gihapon kay otin. Magbayot na lang ka uy.’ Katawa ulit.

Pero at least sila ginakausap pa ako. Yun talagang mga tambay sa may kanto sa amin sa San Lorenzo Village, nakita lang ako nagdaan minsan may dalang payong naisipan na din na bayot ako. Magtaghoy pag nagadaan ako. ‘Salad o, ngil-ad pa.’ Tatlo-apat yan sila palagi, nakahukas at nakalaylay ang bilbil madalas, naga-Dama ng tansan sa ilalim ng Talisay habang naga-Tuba.

Ang pinakagago diyan sa kanila, yang si Pugak Domingo. Dati daw panday sabi ni kuya, pero giputulan daw ng DDS ng daliri kay gago lagi. Yan siya ang grabe maka-bugal-bugal sa akin. Ang pinakagrabe yung hubog siya masyado isang hapon.‘Ali diri gang, pahikapon takas akong birdie. Di ra ko mag-promise nga mafinger taka.’ Nakasuka sa katawa yung mga kasama niyang tambay.

Kung gialok lang sana nila ako ng tuba, nakatikim na siguro ako.

Kasarap siguro ‘no, na ang kalingawan mo galing sa paghirap ng iba. Nayawyaw ko sa sarili nung gisubukan ko magbigti. Hapon man yun, nasa call center si kuya, ako lang isa sa bahay. Sa loob ng nakabitay na pisi, isip ko habang ginatitigan ko ang butas, tapos lahat.

Pero makatakot ang wala. Kahit sino na makakita, alam yan. Sa harap mo, wala na lahat. Tapos lahat. Natakot ako uy, pero nahiya ako sa takot ko. Grabeng hiya, yan ganing sa sobrang hiya mo, gusto mo na patayin sarili mo kay kawala mong pulos na tao, pero kay talawan ka lagi takot ka masyado para patayin ang sarili mo. Naglupasay na lang ako sa sahig, giiyak ang sama ng loob.

Ang maganda lang talaga sa akin madali ako madistract. Kasarap siguro na galing sa hirap ng iba ang kalingawan mo, ‘no… at doon ko nakita kung gaano kabala nung mga gago na yun, at kung saan ako pwede maging kuyaw, mas kuyaw.

Kulang pa. kulang pa ang kanilang ginakalingawan na hirap.

Ang mga babae ang pinakamaganda gamitin halimbawa para ipakita kung anong klaseng kakuyaw ang uso. Gusto yan nila ‘maginoo pero medyo bastos,’ madumi sa labas pero malinis sa loob. Pero mahina ang mga babae, hindi nila kaya ang totoong kuyaw. Hindi man gani nila siguro alam bakit nila gusto na medyo kuyaw ang lalaki – sa delikado mo man kasi maramdaman na mahalaga ang mga madali masira. Kabata, ka-inosente, puri, buhay. Kuyaw si Ralston Calawen kay baka birahan ka lang bigla, pero sa huli palaiyot lang yun, hindi rapist.

Bala masyado…

57059776_2326806604037791_2645046435191455744_n

Madaanan ng jeep na sakyan ko galing U___ pauwi ang isang bahay sa may highway diyan sa Puan. Ikailan na nangyari na nanganak yang aso nila diyan, tapos paglaro-laro ng itoy sa kalsada masagasaan. Noong una ko yan nakita, gilayo ko ang tingin ko. Luod baya.

Pero noong may nasagasaan ulit dalawang araw pagkatapos ko gisubukan maghikog, gipilit ko tingin. Sige daw be.

Buo pa ang katawan ng itoy pero nakalabas na ang tinae sa semento. Naglamig ang kamay ko pagkakita sa kanya, pero gipilit ko ang sarili ko na titigan, at pagtagal naging init ang lamig, at nagsimula tigas ang tiyan at balakang ko. Ibang klase na pakiramdam, parang gigil na grabe. Tapos parang nakatutok ang gigil sa bukas pa na mata ng tuta. Hala. Gititigan ko ang mga mata, dilat sa pagkawala na gikatalaw ko, dilat pa at nagapahiwatig sa buhay na nawala, at naglakas ang gigil ko. Tapos bigla man yan nasagasaan ng nagdaan na taxi ang ulo – durog ang mukha, nagkalat ang utak sa semento kahalo ng bituka, nalagpot ang mga mata. Ah, grabe. Gikilabutan ako – parang grabe ka-igo na kiliti.

Sa hayop pala yan siya simulan. Palaging may masagasaan sa daan paakyat sa Puan pagsakay ko ng tricycle pauwi sa San Lorenzo. Palaka, daga, pusa, kung swerte aso. Nagkalingaw ako ng tingin, lalo na kung maisip ko na kanina lang buhay pa yung dugmok na tapok ng dugo at utak-bituka.

Pero sandali ka lang malingaw sa tiratira: katagalan naghanap na ako ng mismong pagkamatay. Para ganing babae na nakadamit na makaakit masyado, pakita ng konting laman pero hindi mo mahanap ang ginatago. Katagalan hanapin mo ang itsura niya nakahubad.

Hindi ko na nakaya minsan. Nanghuli ako ng bakbak sa may basakan sa likod ng San Lorenzo. Tapos giitsa ko sa may semento ng malakas. Pagkahulog niya, bungkag ang katawan – ah, grabe. Kalingaw. Hindi nagtagal naging kalingawan ko yun pag weekends.

Simula man yun ng second year ko na naisip ko makinig ng iyak ng ginakatay na baboy. Tahimik man gud ang bakbak mamatay. Tapos minsan, nung may gikatay na baboy sa silingan, gikilabutan ako pagrinig ko. Kay kalayo man ng slaughterhouse sa Maa, nagdownload na lang ako ng mp3 sa laptop na gipadala ni mama galing Saudi. Yan ang karamihan naging laman tugtog ng cellphone ko, kasarap pakinggan sa jeep.

Minsan mainggit ako kay mama. Gusto ko magtambay doon sa Deera Square sa Riyadh. Kalingaw siguro manood ginatigbas yung mga kriminal sa publiko. Ginaisip ko pa lang yun, mas lalo ako maenganyo seryosohin ang pag-Engineering ko.

Isang araw may naglaroy-laroy na kuting sa labas ng bahay namin. Kacute na kuting, nagalapit. Hapon man yun, nasa call center na naman si kuya. Kung nasa bahay pa yun giabog na ang kuting kay magdumidumi daw sa bahay ang balahibo. Gipasok ko siya at gilaro-laro sa sala.

Habang gitangag ng kuting ang tsinelas ko, pumasok sa isip ko. Nakapanood na ako ng gikatay na baboy, naka-sampung palaka na ako. Pero kulang pa rin. Ginahanap ko ang kamatayan – tanga no, nung nakita ko sa pisi, natakot ako. Pero ginahanap ko siya. Gusto ko siya ipadulas sa kamay ko.

Pero sa mga nakita ko, kulang pa rin. Pagtingin ko sa kuting, naisip ko na yun siguro. Dapat sa kamay mo mismo. Yung mga palaka kasi parang nahulog lang sila. Dapat ko talaga siguro maramdaman sa kamay ko.

Gitali ko ang pisi sa isang sanga ng nagahirig na batang puno ng rambutan sa may lasang sa likod ng Toscana, yung subdivision tabi ng San Lorenzo. Mas tahimik sa giakala ko ang kuting, pero mas grabe ang pakiramdam. Habang nagapiglas siya, nakabitay, parang ginakambras niya sa kiliti ang loob ko. Ah, grabe. Napaluhod ako sa sarap pag-iyak niya huling beses.

Pero kulang pa rin…

Gidukol ako ni Jik-Jik Buy-an habang nagalakad sa U___ nung maisip ko ang problema. ‘Bela pagdali, kusion jud ni sir Torres nang imong bugan kon maglangay pa ka diha.’ Puchaks yung gago, isip ko. Kasarap patayin.

Tama. Dapat tao. Sa tao ko makita ang ginahanap ko.

Doon ako nagsimula basa-basa sa internet. Mahirap maghanap ng video ng talagang pagkamatay ng tao, pero may ilan na sikat na kaso. Pinakasikat na siguro, at pinakamadali hanapin, si Nick Berg. Kaya pagkatapos ko idownload ang video, nagkulong ako sa kwarto para panoorin.

Masarap man talaga – doon pa lang sa nasagasaan na itoy alam ko na – pero ngayon lang ako nakakinto talaga sa kasarap.

Naghanap ako ng iba pang mapanood na videos tapos nun. Ang sunod kong nahanap yung palabas na Salo – 120 Days of Sodom (nabasa ko na yung libro ni Marquis de Sade paghanap-hanap ko ng iyak ng baboy). Okay man din pala masyado kahit hindi totoo, luod lang yung tae-tae. Giubos ko lahat torrent yung mga pagpugot sa Iraq (boring man yung sa Koreano kay walang tunog). Okay din masyado yung A Serbian Film, nakailang round din ako sa bagong anak na sanggol na part.

Nagainom yung isang tao sa Serbian Film nung maalala ko si Ralston Calawen – hindi, sila lahat, pati yung si Pugak Domingo sa kanto (nawala baya yun, giaresto daw sabi ni kuya kay nahuli nagbarker-barker tapos nagapaningil ng sobra). Sigarilyo? Silingan o bangagan na classmate? Puchaks, barker? Kabala nila. Kahilas pa nila tawag-tawagin ako na bayot. Baka gani makasuka na ang mga gago dito pa lang sa video ni Kim Sun Il.

Ito ang gahi. Ito ang astig. Ito ang kuyaw

Marielle Sirolo. Nandiyan lang daw sa Toscana, sabi ni kuya isang araw. Nagahanap ng tutor sa Math. Ateneo daw, second year Management. Scholar galing Kidapawan (konsehal daw ang tito doon, pero mataas din daw ang grado sa high school). Pinsan daw ng office mate niya. Kay mataas man daw ang grado ko (consistent DL din baya), baka daw gusto ko mag-sideline. Hindi gud niya gisadya, pero mahiya din baya ako kay kuya. Siya lang isa gaalaga sa akin kay nasa Saudi si mama (ewan asan na tatay namin, hindi ko din natanong). Ang nagawa ko lang para sa kanya, hindi ko dagdagan ang problema niya ng akin.

Kaya nagpayag ako. Lakarin lang din bitaw ang Toscana.

Hapon nung una kami nagkakilala ni Marielle. Sa loob-loob ang bahay nila sa Toscana. Dalawa sila ng pinsan niya nakatira (yung office mate ni kuya), pero sa tito daw nila ang bahay.

Nagulat ako na kaganda pala niya. Magaspang, malupa na kaganda. Morena siya, may maliit at bilog na ulo. Makintab na buhok na medyo kulot-kulot pero sosyal na kinaraan ang hati. Pango ang ilong. Pero cute na pagkapango. Bilog masyado ang mga mata niya, parang yung sa kuting sa labas ng bahay namin noon.

Masalita, madaming tanong. Ano daw course ko sa U___. Parang ano daw doon sa loob, kay taga-Kidapawan daw baya siya, hindi pa siya nakapasok doon. Ano daw hilig ko. Nahirapan ako magsagot sa mga tanong na ‘tingin’ ko – hindi ko intawon alam anohin pagsabi sa mga tingin ko sa bagay-bagay.

Kumusta sa U___? ‘Ay, wag ka doon, sayang ka, pang-gago lang yun.’ Nagulat ako kay hindi ko gipag-isipan na sabihin yun, yun lang talaga nasa isip ko.

Nagtawa siya. Ewan pero parang nahiya ako bigla sa sarili ko.

Ganun kami lagi pag magkita kami kada-weekend. Mahabang usapan tungkol sa kung ano-ano bago kami magsimula sa tutor. Hindi siya maubusan ng mapag-usapan: tungkol sa tribo niya (Manobo pala sila), kay tito Gilbert niya na konsehal na kagaling daw na tao, tungkol sa Ateneo, kahit ano.

At ako din, kay wala man din masyadong masabi, madala na rin sa kanya. Minsan magsabi siya ng ‘hala, katalino mo gud ay,’ o ‘kaputi mo gud masyado, kadami mo siguro fangirls sa U___ ‘no,’ magbukad ang atay ko.

At bago ko mamalayan, nagapaabot na ako sa weekends kay puntahan ko na siya sa kanila (gibigyan niya ako ng number niya, pero mahiya man din ako magtext). Kahit man gani si kuya nakabantay na sobra-sobra na daw ako katagal sa salamin bago maglakad papuntang Toscana.

Isang hapon, habang nagasolve kami ng trinomials natanong niya bigla kung mahilig ba daw ako sa movies. Konti, sagot ko. Ano daw gusto ko na movies.

Muntik ko masagot na ‘Salo,’ pero bigla ako nahiya. ‘kahit anong Pasolini,’ sagot ko. Habang ginaisip ko pa bakit ako nahiya, nagsabi siya bigla ng ‘Hala, totoo ka? Ka-cultured mo man pala uy. Sa Ateneo ka na lang be kay wala gud talaga akong makausap na matino doon.’ Parang may mga palaka nagalukso-lukso sa loob ng tiyan ko pag-uwi ko.

Pagkagabi noon kay nanaginip ako.

Gisunggaban daw ako ni Ralston Calawen, ni Alvin Quezon, at ni Pugak Domingo. Pero pag hulog nila sa akin, gilangkat ko daw ang tinae nila, tapos habang gangisay sila nakatayo, gisalapid ko ang tinae para gawing pisi. Tapos gitali ko daw ang pisi sa kahoy sa may ceiling, masaya masyado kay nakaganti. Tapos kung saan man, gipulot ko yung kuting tapos gilagay sa bigtian ng pisi. Naga-piglas ang kuting, pero parang wala siya doon, at grabe ko kalagot kay hindi ko mahanap ang ginahanap ko. Habang nakatutok ako sa kawalaan kong nasaan dapat ang kuting, ginahipo ang sarili ko, biglang nagtawag si Marielle sa likod. Puchaks, sa kagulat ko nagising ako.

Si Marielle at itong kakuyaw ko…

Giisip ko kung anong mangyari kung malaman ni Marielle na ganito ako, na mapakinto ako sa kasarap sa pagkakita sa kamatayan – puchaks, natakot ako.

Hiya, grabeng hiya. Para ulit ako natalaw ipasok ang leeg ko sa gibitay kong pisi noon, grabeng hiya na gusto ko mamatay, pero wala din ako magawa sa kanya kay takot din ako sa kawalaan. Sa liwanag ng buwan na nagapasok sa bintana ko, mabuang ako sa kahiya.

Pero sa likod ng hiya may takot na parang naramdaman ko na noon – takot na baka malaman ni Marielle. Oo, takot na makita ang kawalaan ng buhay. Takot sa kakuyaw. Oo, ito yun. Noong gititigan ko yung itoy sa kalsada. Noong giitsa ko yung bakbak. Yung ginasimula na ad-ad ang leeg ni Nick Berg. Takot. Takot, kulba na pag patagalin maka-utog.

Parang may nahawakan akong matagal ko na ginahanap na sinulid. Ito yun. Dito ko makita ang ginahanap ko. Kulang sa bigat – sa halaga – yung kuting…

Para akong nagalutang pagpunta ko sa bahay nila Marielle nung hapon na yun. Mag-isa ulit siya.

Pagdating ko nagahiwa siya ng kamote. Galing daw sa Kidapawan, masarap daw ang kamote sa Kidapawan. Mag-binignit daw siya para sa akin, wag daw muna kami mag-polynomials ngayon. Gikilig ako sa sarap ng tawa niya.

Hindi, gigil. At alam ko na mapalabong ko pa ito lalo. Mas mapagrabe ko pa ito.

Gibaba niya ang kutsilyo at gitignan ang nakaapoy na kaserola. Nakatalikod siya sa akin.

Kabigat na ng hininga ko sa kagigil. Sige na, ito na.

Naganginig ang kamay ko paghawak ng kutsilyo. Nagkanta-kanta pa siya habang ginakanaw ang kanyang ginaluto.

Paglingon niya ko siya natigbas sa mukha. Pinakurat yung tigbas ko. Hindi na siya nakasigaw, tahimik siya nahulog sa sahig.

Alam ko ang ginawa ko pero parang wala ako doon. Gihiwa ko din ang tiyan niya tapos gilangkat ang tinae palabas. Tapos gitaga ang ulo niya parang butong, buo pa ang mukha pero nakalabas ang utak. Habang ginagawa ko yun grabe ang kulba ko, at grabe ang pulso ko kabilis – nautgan na ako.

Ng basa ang kamay ko sa dugo, apdo at tubig-utak, ng naganginig, gibuksan ko ang zipper ko. Ah, grabe. Kadulas. Parang matunaw ako sa kasarap…

Hala… grabe…

Nahuwasan ako pagkatapos ko malabasan. Parang pader sa mukha paghampas na kahuwas. Hala, anong ginawa ko… si mama, si kuya, si Marielle at yung mga nagasimula na sana sa amin… ito ba ang ginahanap ko..!? Takot, hiya, galit sa sarili – lahat naghalo sa loob ko, pero hindi naging tapang kay nahaluan pa rin ng katalaw mamatay. Hindi ko maintindihan ang maramdaman ko, ang alam ko lang, habang nakalupasay sa harap ng katawan ni Marielle, kahina ko masyado.

Nabalot na lang ako ng kalain. Makahilo, makasuka kagrabe na kalain.

 

 

 

Advertisements

In Memoriam: Leoncio Deriada

(Leoncio P. Deriada, Palanca Hall of Famer, Polyglot, and Father of Western Visayan Literature, has passed away. Those who follow this blog will know what a profound influence sir Leo was to me. I paid tribute to him in this week’s Lifestyle section of the Manila Bulletin. Special thanks to Sass Rogando Sasot and Krizette Lauretta Chu for making it possible)

2012-09-24 11.02.18

With sir Leo at Yellow Fin

Leoncio Deriada wrote about Mindanao, and he wrote about it a lot.

His large body of fiction and drama depicts the Davao region he explored as a young boy— Philippine eagles still hovering over the vast, virgins forests of towering Lawaan trees, squirrels still spiralling up Durian trunks before digging their teeth into the fruit’s tough shell, and downtown Davao still full of coconuts and carabao water holes—a Mindanao long gone, but which has been captured for all time in the vivid settings of his stories.

Although he migrated from Iloilo with his family to Davao after the Second World War, Deriada was a settler. He became the person he was in Mindanao, in the truest sense of the Cebuano term, he was “natawo” here. The place dominated his imagination all his life.

(read the rest of the article on The Manila Bulletin website)


I get heavily cited on a paper about Davao Filipino!

The discourse on Davao Filipino moves one step further!

This time, Feorillo A. Demeterio III and Jeconiah Louis Dreisbach of De La Salle University Manila take a look at the two opposing paradigms on Davao Filipino, that by Jesse Rubico and by Leslie Dolalas, scrutnizing the arguments on both sides to give what they hope would be a more ‘acceptable’ assessment on this fascinating language.

Their paper, ‘Disentangling the Rubrico and Dolalas Hypotheses on the Davao Filipino Language,’ was published in the Recoletos Multidisciplinary Research Journal last year.

You can read it on Dreisbach’s Academia profile.

The paper heavily cites my thesis (ironically, as a writer I’ve never been cited to this extent before), and I’m delighted to see I’ve contributed in some way to the discourse.

(If I were in the academe those would have been points!)

The paper – and the greater phenomenon of language contact in Mindanao – deserves a proper response, one which I hope to undertake if time allows me.

39468403_737364859937649_8380391624483536896_n

I had recently given a lecture on Davao Filipino in Ateneo de Davao under the auspices of my old club, The Society of Ateneo Literature and English Majors, what was perhaps the first lecture on Davao Filipino ever given. In it I asserted to expand the study of language contact in Mindanao, specially in linguistically diverse Cotabato Region, to take a look at the other manifestations of hybridization in this land of many tongues

 

 


Molingling: A Translation from Monuvu to Davao Filipino

(It’s been an annual tradition on this blog for me to celebrate Buwan ng mga Wika by translating literary works. I usually translate poems and works of short fiction to Davao Filipino, in my efforts to dignify the unique hybrid of Tagalog and Cebuano in Southern Mindanao.

This year I make one translation for the month, but this time the source is in another Filipino language, Obo Monuvu.

I translate here the legend of Molingling, as recounted by the late tribal source Tano Bayawan, from his original Monuvu to Davao Filipino.

Bayawan’s account of the legend is as it appears in the 2005 book A Voice from Mt Apo, edited by Melchor Bayawan and translated to English with annotations by Ena Van der Molen, published by the Summer Institute of Linguistics. It is a remarkable book. one of the best books I’ve bought in decades. It is a detailed record of the Monuvu culture related by sources from the tribe itself – it is to date the most authoritative source on the tribe’s culture. As someone who grew up in a town which is traditionally Monuvu domain, it is invaluable. The book turns out to be available online! You may also contact the Summer Institute of Linguistics for hard copies!

The Davao Filipino here is not entirely a translation from Monuvu, I relied heavily on Van der Molen’s English. I am trying to learn Monuvu, and this is an attempt to get a better grasp of it, so this is much less a translation and more an exercise in language acquisition. Van der Molen’s English can be read in the book, and I have chosen not to include it here. I have nevertheless chosen to include some of her annotations where they add to information on the translation. 

The legend of the incestous Molingling that appears here is one of many versions that are told among the tribal peoples in the Greater Kidapawan Area. I know of three other versions: one recorded in Gabriela Eleosida’s 1961 graduate thesis at the University of Manila (sourced from Limpayen Guabong and in which Molingling’s name is ‘Parayan’); one recorded in Marilyn Jara’s 1997 graduate thesis in the Ateneo de Davao University (with sources in Amas); and one recounted to me by Datu Basinnon Ebboy of Meohao last year.

Eleosida’s recorded version says the sister (who is named Badbaran) turned into a crocodile, and the place where the siblings lived turned into a lake which disappeared but instead gave its name to a baranggay in Kidapawan (this could only be Lanao).

In Datu Basinon’s version, Molingling simply became an eel, and swam in every river except the Saging river, which is considered sacred as the Onitu bathe in it.

Van der Molen (or more likely Melchor Bayawan) makes a note on Tano Bayawan’s version which resembles the version Jara records: ‘In other versions,’ the note goes, ‘the story of Molingling continues after he is transformed into an eel, travelling around from place to place turning people and places into lakes. He is finally deceived by a spirit, transformed into a shrimp, killed, and subsequently eaten by the Tagabawa and Diangan which, in effect, inoculated them against the curse of the anit.’

There are bound to be other, unrecorded variations passed down the tribal families in the Kidapawan area. It is my pleasure to make one version available here.)

 

Molingling

Tano Bayawan

Ingkon ini1 si Molingling2 woy si Kobodboranon, tootobboy. Si Molingling mama no kakoy en ni Kobodboranon, woy id oubpa sikandan diyot Kuaman. Si Kobodboranon oraroy no molihonnoy woy moogod no molitan no waa  en od  ko-iingan to kolihonnoyoy rin  ka-ay’t intiru’t ingod. Na, ini mandan si Molingling, mosandog sikandan no mama. Id inguma kos timpu nod kopiyan don sikandin nod osawa, no iyon id kopi-i rin no ba-ay iddos iling taddot tobboy rin no molihonnoy woy moogod. Duwon don ini si Molingling id pomuhawang nod ipanow sud nonangkap tod osawan din.

Ganito si Molingling at si Kobodboranon, magkapatid. Si Molingling ang lalaki, kuya ni Kobodboranon, at nakatira sila sa Kuaman. Si Kobodboranon  maganda at masipag masyado, na walang makatapat sa kaganda niya sa buong (intero ng) nundo. Na, ito man din si Molingling, gwapo siya na mama. Nagdating ang panahon na gusto na niya (ni Molingling) mag-asawa, at gusto niya maghanap ng babae na kasing ganda at sipag ng kapatid niya. Kaya ayon si Molingling nagplano na mag-alis para maghanap ng asawahin niya

 

Na kahi rin ki Kobodboranon to, ‘Ka-ay ka pobbe-en Kobodboranon sud ipanow a pa, od nonangkap a pa tod osowan ku. No otin dii a od pokokita to ba-ay no iling to kolihonnoyoy ru, dii a vo od uli,’ kahi rin.

Kaya sabi niya kay Kobodboranon, ‘Paiwan ka dito, Kobodboranon, kay mag-alis ako, maghanap ako ng asawahin ko. Pag hindi ako makakita ng babae na kasing ganda mo, hindi ako mag-uwi,’ sabi niya.

 

Na, id ipanow si Molingling sud nonangkap to osawan din taman en to asow rin don od kolingut kos intirut ingod, no waa poron en sikandin nokokita to osowan din. Ungkay man sud uli ron nanoy sikandin, ondan mat nokokita sikandin to ba-ay no oraroy en no molihonnoy. De-en id poroniyan din woy id ikohiyan din to, ‘Na, sikkow ron kos ba-ay no id nonangkap ku, su nolingut kud inis ingod piro waa a poron en nokokita to id kopi-i ku nod osowan, solamat su nokita ku sikkow, na od po-osoway kid moho.’

Na, nag-alis si Molingling para maghanap ng asawahin niya hanggang sa halos malibot na niya ang buong (intero ng) mundo, pero hindi (wala) pa rin siya makakita ng asawahin niya. Tapos nung malapit na sana siya mag-uwi, sakto nakakita siya ng babae na maganda masyado. Kaya gilapitan niya at gikausap niya ito, ‘Na, ikaw na ang babae na ginahanap ko, gilibot ko na itong mundo pero hindi (wala) pa rin ako nakakita ng gusto kong asawahin, salamat at nakita ko ikaw, mag-asawa na tayo.’

 

Na kahi tat ba-ay to, ‘Oran be-en kos od diiyan sud kopiyan a me-en mandad kikow.’

At sabi ng babae, ‘Tapos pano din ako magtanggi diyan na gusto man din kita.’

 

Te, ondan be-en to id tandang kos allow to kandan no kosaa. Ungkay man su asow rok allow to kosaa ran no notobbangan si Molingling tat od osowan din su nolibmit sikandin tat ba-ay. De-en, nokopomuhuwang si Molingling no dii rin dod ponoyunon od osowan iddos ba-ay, id uli moho sikandin diyot kandan.

Te, ang nangayari tapos nun kay gisabutan ang araw ng kanilang kasal. Tapos nung araw na ikasal na sila, natabangan3 si Molinglingling sa asawahin niya at nadamakan4 siya sa babae. Ayun, nakadesisyon si Molingling na hindi niya ituloy (ipadayon) na asawahin itong babae, at nag-uwi na lang siya sa kanila.

 

To kod-inguma rin diyot baoy ran, id ituu rin tat tobboy rin iddos langun no notomanan no waa nokita rin no mongovay no iling to kolihonnoyoy tat tobboy rin. Duwon man kun nanoy piru notobbangan sikandin su nolibmit tat ba-ay. Na mid ikahi si Molingling to, ‘Kobodboranon, moppiya pa od porumannoy ki od undiyot oweg to Tinananon su od pomolihus ki woy’d pomippi woy piyoddow ikos mga kesay.’

Pagdating niya sa kanila, gisabihan niya ang kapatid niya na wala siyang nakita na babae na kasing ganda ng kapatid niya, meron man sana pero natabangan siya at nadamakan sa babae. Tapos sabi ni Molingling, ‘Kobodboranon, mabuti pa magpunta tayo doon sa sapa ng Tinananon para maglaba at maligo, dalhin mo yung mga malong.’

 

Idda ve-en ko ungkay iddos mgo batu nod pongkokita riyot Tinananon no duwon mgo tinobbilan no patow idda ongki Molingling. To riyon don sikandan to oweg, od ko-olihan don moho si Molingling tat tobboy rin. De-en kokahi rin tat tobboy rin no si Kobdodboranon to, ‘Siketa ron moho baling kos od po-osoway.’

Hanggang ngayon may mga bato pa na makita doon sa Tinananon na may mga tinobbilan5 na lakra nila Molingling. Nung nandon na sila sa sapa, na-akit si Molingling sa kapatid niya. kaya gisabihan niya ang kapatid niya na si Kobodboranon, ‘Tayo (kita) na lang kaya ang mag asawa.’

 

Te, idda re-en pooyukoy ron sikandan. Podtuuy mandad so idda re-en no timpu, tigkow ron id mosukirom kos ingod, id kokilat woy id pomaansi. Na, id doppot iddos kaamag woy id dunnas kos doorakkon uran no iling to timbovakaa nod pokotaddu riyut bolivuran no Molingling. Na kosi Molingling ki Kobodboranon to, ‘Ngilam ka su od lonawon ki, panoypanoy ka sud paahuy ki.’ No-oseng de-en ni Molingling idda no id dadsang kos dakkoon baansi. No-oddisan dan tat baansi su idda re-en nokosuhat to dakkoon tungonnu. To id paahuy ron sikandan, od loloupuhon dan don en to baansi. No riyot inoyyuhan dan nounow ron iddos id oubpan dan.

Te6, doon mismo nagtalik sila. Sa sandali din na yun, bigla na lang nagdilim ang mundo, nagkidlat at nag-dalugdog. Tapos nanghangin ng malakas at mga kumagko kalaki na ulan ang nahulog sa puyo ni Molingling. Nagsabi si Molingling kay Kobodboranon, ‘Abtik ka kay bahain tayo, handa ka kay mag-alis tayo.’ Natapos lang  sabihin ni Molingling yun nung biglang nagdating ang kalaking dalugdog. Natamaan sana sila ng kulog7 pero ang natamaan kay malaking puno. Habang nagatakbo sila, ginahabol talaga sila ng kulog.  Ang lugar na kanilang gitirahan kay nahanaw na.

 

Ungkay man su ud inguma ran don diyot oruwon daama no nokodtimbang, na kosi Molingling to, ‘Na duwon ki en od ukit to tongannan duwot oruwon daama, Kobodboranon.’ To riyon dan don to tongannan, od lipiton dan don nanoy tat oruwon daama, kosi Molingling to, ‘Kobodboranon, ngilam ka sud lipiton ki to daama,’ piru kosi Kobodboranon to, ‘Tukoggow to poondag du,’ Na gulari to id tukog ni Molingling dos poondag, no nosesse re-en moho ini. De-en kosi Molingling to, ‘Tukog du kos kikow’n souroy.’ Id tukog ni Kobodboranon kos souroy rin, de-en waa ran noponayun tid lipit tat daama, woy id ponayun dan don id ipanow. Na, idda ve-en ko-ungkay kos ngoranat Monsouroy diyot oweg to Tinananon. Na, ponayun inis dakkoon uran woy bansi piru dii ran me-en od kosuhat su duwon man suku ni Molingling.

Ngayon pagdating nila sa may dalawang talampas na naga-harapan, nagsabi si Molingling, ‘Na, diyan tayo magpasok, sa gitna niyang mga talampas, Kobodboranon.’ Pagpasok nila sa gitna, halos ipitin sila ng mga talampas, nagsabi si Molingling, ‘Kobodboranon, ingat ka kay maipit tayo ng talampas,’ pero sabi ni Kobodboranon, ‘itukog mo yang poondag8 mo.’ Na, pagtukog ni Molingling sa poondag niya, napisa lang ito. Kaya sabi ni Molingling, ‘Itukog mo yang suoroy9 mo.’ Pag-tukog ni Kobodboranon ng Suoroy niya, yun bakit hindi (wala) na nagpatuloy (padayon) ng ipit ang mga talampas, at nagptuloy (padayon) sila ng alis. Kaya ngayon ang lugar na yan ang ngalan kay Monsuoroy10 sa may sapa ng Tinananon. Na, nagpatuloy ang mga malaking ulan at kulog pero hindi sila matamaan kay may Suku11 man si Molingling.

 

Na kosi Molingling no, ‘Kobodboranon, od uli kid diyot baoy.’ Na laggun tod ipanow sikandan nod avoy re-en do uran woy kaamag, Na id oseng iddos Inanit to, ‘Pomon to nosaa ka man, Molingling, no od tombunan ku sikkow to mgo batu.’ Dam be-en no-uug iddos mgo batu no iling to korokolloy to baoy sud tombunan en sikandan. Dam en mandad ponongkisa ni Molingling iddos mgo batu. Idda ve-en so taman ko-ungkay duwon sopuun toriyas no paanan dobbe-en batu no id ngoranan don ungkay to Kaakaa. Na ungkay man su riyon dan don to koko-unnan, id iomolloy ran diyot tebbeet oweg. Kosi Molingling to, ‘Kobodboranon, od oimolloy ki pa su novolloybolloy ad.’

Tapos nagsabi si Molingling, ‘Kobodboranon, mag-uwi tayo sa bahay.’ Na, habang nagalakad sila pauwi nagpatuloy ang ulan at hangin. Tapos nagsalita si Inanit12, ‘Dahil nagkasala ka man, Molingling, tabunan kita ng mga bato.’ Tapos nun, nahulog ang mga bato na kasing laki ng bahay para tabunan talaga sila. Pero pagkatapos nun kay nahampas palayo ni Molingling itong mga bato. Hanggang ngayon may sampung topiyas13 doon sa lugar na puro bato na ang tawag Kaakaa. Tapos kay nakauna na man sila, nagpahinga sila sa may tabi ng sapa. Sabi ni Molingling, ‘Kobodboranon, magpahinga tayo kay gikapoy na ako.’

 

Ingkon inis Gamowhamow pomon to dii me-en od koso-utan to Inanit onsi Molingling su duwon me-en pongallang dan no idda es suku, id ballig moho iddos Gamowhamow to kosili. Id loppow sikandin diyot linow woy id totongko ki Molingling, kahi rin to ‘Molingling, ko-ungkay no allow od kovatun kowd, siyak en kos id popiyod to ko-unturan nod popoudtulon kikow.’

Ito naman si Gamowhamow14 dahil hindi mahabol ni Inanit sila Molingling kasi may Suku siya, ginawa ni Gamohamow ang sarili niyang kasili. Naglutaw siya sa ibabaw ng linaw at gikausap si Molingling, nagsabi, ‘Molingling, ngayong araw kay kuhain kayo palangit (kovatun15 ), ako ang gipadala galing sa unturan16 para sabihan ka.’

 

 

‘Tee17,’ kosi Molingling, ‘od gaaw ka ron moho, ingkon don mak sinolimbaa?’

‘Tee,’ sabi ni Molingling, ‘nagabiro ka lang, asan man daw ang sinolimbaa18?’

 

Kahi tat kosili to, ‘Asow ron en od lonna, na kuo kowd me-en panoypanoy su ko od lonna ron kos sinolimbaa, lukas dow robbo tod untud. Piru,’ kahi tat kosili to, ‘Lumbag du pa ikos suku ru su dii ka od kovatun ko duwon ika, su diid kotanggap diyot ko-unturan kos minuvu no duwon suku.’

Sabi ng kasili, ‘Magdating na yun, kaya maghanda kayo kay pagmagdating ang sinolimbaa makasakay lang kayo. Pero,’ sabi ng kasili, ‘Ilumbag19 mo yang suku mo kay hindi ka kovatun kung meron ka niyan, kay hindi ginatanggap sa unturan ang mga tao na merong suku.’

 

Na kosi Molingling, ‘Ko ungketen baling, id lumbag kud inis suku ku, osaa bonnaa. Waa ka id aakaa?

Sabi ni Molingling, ‘Kung ganon pala, ilumbag ko itong Suku ko, basta totoo lang yan. Hindi ka nagaatik?’

 

‘Tee,’ kahi tat kosili, ‘lukut kowd me-en su asow rod poko-untud kos allow, saddook od kotonanan kow.’ Too, dan don be-et id lumbag don ni Molingling dos suku rin.

‘Tee,’ sabi ng kasili, ‘bilisan ninyo kay magtaas na ang araw, baka maiwan kayo.’ Too20, tapos nun gilumbag ni Molingling ang Suku niya.

 

Na kahi tat kosili to, ‘No-okalan ka, Molingling, ko-ungkay od kovauy kad no kosili.’ 

Na, sabi ng kasili, ‘nauto ka, Molingling, at ngayon gawin ka nang kasili.’

 

Dan don be-en tid dakkoo iddos oweg id gommow riyot id imooyyan onni Molingling. Tee, worad sikandan nokopaahuy su worad man iddos suku ran, no nounow en iddos id oubpan dan pomon tat dakkoon oweg. No si Molingling novauy ron no dakkoon kosili no idda ron en ko-ungkay so od tommanon dan no toorawi. Iddon linow, idda ron be-en ko-ungkay sa dakkoon linow riyot Gonatan nod ngoranan to linow’n Molingling.

Kaya ang nangyari sunod nun naglaki ang sapa sa patag kung saan nagapahinga si Molingling. Tee, wala sila nakatakas kay wala na man ang suku sa kanila, at nahanaw ang kanilang ginatirhan dahil sa malaking (tubig) sapa. Si Molingling naging malaking kasili na ngayon ang tawag kay Toorawi. Yung linaw, yan ngayon yung malaking linaw sa Gonatan21 na ang pangalan kay linaw ni Molingling.

______________________________

  1. Vander Molen’s note: Ingkon ini, literally ‘where this.’ Here it functions as a typical formulaic opening of a traditional Manobo narrative
  2. Vander Molen’s note: Molingling: ‘a person who brings others to ruin’
  3. Notobbangan: from ‘tabang,’ ‘tasteless,’ literally ‘he lost taste in her.’
  4. Vander Molen’s note: nolibmit, literally ‘made dirty.’ According to tradition, one day Molingling was watching the young lady pound rice while she had her younger sibling on her back. While pounding rice to feed the family, she fed some of it to the child. To eat ahead of others is considered a very bad character trait in Manobo culture.
  5. Tinobbilan: I could not find a good translation in either Tagalog or Cebuano for what Vander Molen renders as ‘checkered design.’
  6. Vander Molen’s note: Te: the speaker uses this exclamation particle as a rhetorical device both to denote disgust at the incest and to point the listener to what will happen to the protagonist next as a result of this action.
  7. Vander Molen’s note: According to the Manobo worldview, it is thunder that strikes a person, not lightning
  8. Poondag: A long bamboo flute with five holes, the longer of the two Monuvu flutes (the other being the Lantuy). It is now rarely seen
  9. Souroy: A zither with six strings made out of a large bamboo cut the length of three hand spans. It is usually played by women. Melchor Bayawan describes the Poondag, the Souroy, and other instruments in A Voice from Mt Apo
  10. Vander Molen’s note: Monsouroy: a village near the Tinananon River in Arakan, Cotabato with two cliffs facing each other. A strip of land believed to have been the souroy instrument of Kobodboranon connects these two cliffs. When someone walks on that land an echo can be heard like the resonance from a souroy
  11. Suku: a magical stone that protects its owners from divine punishment brought about by committing a taboo. Romeo Umpan has a lengthy account in A Voice from Mt Apo on the Suku stone.
  12. Inanit: the onitu (spirit) in Monuvu cosmology who punishes taboos with lighting and thunder. The name derives from ‘anit,’ ‘taboo.’
  13. Topiyas: I do not know if Vander Molen’s translation of this as ‘hectare’ is accurate
  14. Gamowhamow: the female onitu who watches of those fishing, who owns the rivers and who provides fish.
  15. Kovatun: I feel that the word is untranslateable
  16. Unturan: Vander Molen renders this as ‘the peak of heaven’
  17. Vander Molen’s note: an exclamation that denotes intense surprise and disbelief
  18. Sinolimbaa: a recurring motif not only in Monuvu folklore, but in the legends of many tribes in Mindanao. Its name ranges from Salimba, to Sarimbar. In Manobo and in some other tribes it is a floating boat (Vander Molen renders it here as ‘airboat), while in others it is a giant pendulum with a golden, cage-like end woven like rattan and on which the hero is expected to hop on to reach heaven.
  19. I could not figure out what ‘lumbag’ means, so I have left it untranslated. Vander Molen renders it as ‘pitch.’
  20. Vander Molen’s note: Too, an interjection made by the speaker denoting ‘take note of what happens next.’
  21. Vander Molen’s note: Gonatan: A small town located in Northeast Arakan, Cotabato Province, at the edge of the Tinananon River. This is said to be where Molingling ended up because in the middle of the lake, the remainder of the posts believed to have been his house can still be seen today. In that lake small fish have been caught there with their eyes where their tails should be, a sign of the curse of anit afflicted on Molingling. These small fish are said to have formerly been cockroaches in Molingling’s house that were subsequently transformed into small fish. If accidentally caught by someone fishing in this lake, these fish are thrown back. If they are eaten, the person will get the curse of the anit.

 


Buwan ng (mga) Wika: Localization, Hybridization, and Popularization of Filipino

Buwan ng Wika is an odious thing.

Throughout the country, it is the month when elementary and high school students are  made to memorize drab speeches by Manuel Quezon, quote Jose Rizal in their essays ad nauseam, and weed the onions in their sections’ Makabayan gardens of sampinit while wearing barong and terno.

That last scene in particular I got from the 2013 Cebuano indie film Iskalawags, directed by Keith Deligero and based on a short story by Erik Tuban (a thoroughbred Bisdak). The film, set in the Bantayan islands of Cebu, offers many glimpses of the Buwan ng Wika experience for those outside the Tagalog world: in one scene, a character, a student, struggles to memorize and pronounce a Tagalog talumpati in spite of his hard Cebuano tongue, only to deliver it on a stage with nobody watching.

In the regions the celebration of Filipino is like this: it is arduous, it is tedious, and it is pointless.

Because you see, behind the festive facade of National language pedagogy, there is a longstanding debate, one that is currently at a stalemate: are Filipino and Tagalog the same thing?

What many inside the Tagalog world and the bubble of conventional education don’t understand is that eighty years since Manuel Quezon proclaimed Tagalog as the National Language, there is still strong resistance against it.

The fact is that the Philippines is a very  linguistically diverse country: the 170 odd tongues being spoken in the archipelago which teachers like to call ‘the vernacular dialect’ are, linguistically speaking, distinct and full fledged languages, and the majority of them have proud literary traditions. Giving Tagalog national status created a homogeneous myth, and worse ended up dismissing the value of these other languages – nothing short of cultural discrimination.

This imposition of Tagalog to non-Tagalogs is at the core of what we from the regions call Manila Imperialism. Speakers of other languages are systematically forced to learn Tagalog, while Tagalogs themselves are not compelled to learn other languages.

To distance the so-called National language from the Tagalog ethnicity, it was later called ‘Filipino,’ but when that cosmetic solution didn’t work the Marcos government redefined Filipino from a fixed language to a ‘language under construction,’ one whose dynamism is made a national concern rather than merely a strictly Tagalog one.

The mechanism, successive officials of the Komisyon sa Wikang Filipino have said, is to have the Tagalog language as basis, then influences from the other regional languages be allowed in.

The majority of intellectuals championing their regional languages called this attempt at nationalization a homogenization in disguise. With the ‘nationalization’ occurring almost entirely from Metro Manila (a Tagalog heartland), regional influences merely trickle down academically, usually obscure regional words  that nobody is bound to use.

‘There is no such thing as Wikang Filipino,’ many regionalists have concluded, and they continue to champion their regional languages.

But on the other hand, decades of institutional imposition and the dominance of a Manila-centered media have made Tagalog the de facto national lingua franca, and but for the continued ascendancy of English over Tagalog in official contexts, refusing to learn to speak Tagalog has more disadvantages than it has merits (a Cebuano may well find it awkward to speak English to a tricycle driver in Aklan).

Either the Regional speakers learn Tagalog and lose their regional identities, or they keep their regional identities, lose out on opportunities, and we remain divided as a country.

I belong to a small group of writers who see a third way: that of localization, of hybridization, and of popularization.

Because Tagalog has taken for itself the role of  National lingua franca, it has opened itself up for regional alteration  – ‘bastardization,’ as some Manila Imperialists would call it. As such, there ought to be no standard that should be considered more correct than others.

And speakers of the Regional languages ought to take advantage of this.

To use a very crude metaphor, Tagalog is the name of the woman, Filipino is her name as a whore. And it is incumbent upon the Regions to make bastards out of her.

Instead of shunning it, Regional language speakers must steal the agency of Filipino from Imperial Manila, to own this imposed Tagalog language (which has opened its legs up as Filipino), mangle it to suit their own linguistic realities, and produce for themselves their own version of Tagalog, one which is tailored to fit their regional identities. Nationalization will – and must – entail localization, suppressing that is tantamount to cultural imposition. This is the best way by which Regional language speakers can adapt to Tagalog’s dominance without losing their identity.

Practically this will mean lots of Regional language influences will come in, on a regular basis, until the interlanguage becomes naturalized: vocabulary, pronunciation peculiarities, and specially idioms. When the Tagalog corrects the Davaoeno for his Filipino, the Davaoeno will correct the Tagalog for not knowing Davao Filipino. ‘Pataka ka lang diyan uy.’

Idioms in particular need to be owned, as they are culturally idiosyncratic. In Davao when a friend  is too lazy to take a bath we tease him in Tagalog with an idiom transliterated from Cebuano, ‘kambingon ka na masyado!’ ‘You are so goat-like!’

To some extent this is already happening – but it needs to happen more, and it needs to happen in the classrooms and formal venues. Filipino teachers should actively encourage the localization of Filipino, calling out the oddity of speaking Manila Tagalog in Iloilo while encouraging the distinct lilt of Hiligaynon into the students’ Filipino utterances, or requiring Ilocano students to look up idioms in Iluko and translate it literally into Tagalog for everyday use. For linguistically diverse places like Mindanao, the hybridization must involve an even more diverse array of languages.

It sounds ridiculous now, until one realizes this is precisely what the classic French poet Pierre de Ronsard enjoins the Parisian poet to do with his French, to enrich it with the stuff of the other tongues in France. The French even have a term for transliterated idioms: calques, idioms that serve to expand the breath of French expression beyond the capital.

The absurdity of this idea in the Filipino context only shows how underprivileged the regional languages in the Philippines are.

Current moves to shift to a Federal form of government may make this localization easier: as cultural and education governance are devolved, concerns will invariably be more localized. It will not be surprising if the Federal system ends up shunning the National language policy while ultimately resulting in the creation of standard regional varieties of Tagalog distinct from Manila Tagalog.

Of course as we are talking about language contact here – Tagalog adjusting to Tausug or Manobo realities – what is produced is not merely a dialect of Tagalog, but a creolized dialect, almost a different language. Hybrid tongues. Tagalog as Filipino without being a hybrid is just Tagalog, with nothing truly National about it. Balagtas was merely a regional poet because his Tagalog did not have enough influences from other regions. Because the Philippines is a multilingual country, the true Filipino is a polyglot, and his language must necessarily reflect that.

What would this do to intelligibility though? Wouldn’t it only double the number of tongues to make us even more of a Babel?

As a matter of fact it leads us closer to understanding one another. We can already see signs of this thanks to President Duterte. Multilingual Davao and the many shades of the Cebuano-Tagalog hybrid widely spoken in it demonstrate best what I mean by the localization and hybridization of Tagalog, and while as a native Cebuano speaker he speaks the crudest form of the hybrid (the unstable codeswitched TagBis), the former Davao mayor nevertheless takes the hybridity of his tongue wherever he goes.

And that has included the national spotlight: thanks to his frequent (and often profane) use of them in his Tagalog, Duterte has made many Cebuano words and pronunciation peculiarities more popular among Tagalog speakers – ‘bahala’ with a glottal end, pisting yawa, buang, bayot, pataka.

He has done more in his one year of cursing in public to make Filipino more National than the KWF has in all its years of existence.

Ultimately this tells us that far from the classroom or those linguistic conferences in Manila that nobody really pays attention to, Filipino will be nationalized in the streets, by the Igorot speaking his Igorot Cebuano as he shares some tuba with his Manobo  neighbour in Mecebolig, Kidapawan, or the old Karay-a lady visiting relatives in Pasay asking the Tagalog traffic aid where the nearest baraka is, or the volunteer teacher from Naga teaching T’boli children in Lake Sebu how to sing a song in Bikol.

The creation of an authentic national lingua franca is popular, not institutional. It is the dynamic bartering of regional influences, naturally reflective of our ever increasing cohabitation with and appreciation of cultures not our own.

And when we master one another’s tongues we are made stronger as peoples, because as Jose Rizal himself put it (and this time I do not make those two now trite quotes about the youth and rancid fish), ‘Man is multiplied by the number of languages he possesses and speaks.’

In Cebuano there is a less lofty but more pragmatic way of putting it: dili na ka mabaligya, it will be harder to sell you off in the market. You’d be able to understand the transaction already.

I think it is when we recognize our rich diversity as peoples like this – when the stuff of our yearly celebrations every August is the many cultures of our archipelago rather than this mothballed homogeneous lie of a Filipino identity we require our students to celebrate – that we can truly say our love for the country is genuine. We are a country of many tongues – Bayan ng Mga Wika – and I think that is very much worth celebrating.

 

 


‘The Miracle of the Trains’ by Cirilo Bautista: A translation to Davao Filipino

(This flash fiction is taken from the National Artist’s Political Parables)
.
Ang Himala ng mga Tren
Translated by Karlo Antonio Galay David
 
Gusto sana ng gubyerno na makalimutan ng mga mahirap ang kanilang gutom, kaya nagpagawa sila ng hi-tech masyado na railroad system sa syudad. Naglatag ng mga riles na bakal nagaugnay sa isang banda ng lungsod sa ibang banda. Automatic, electric, at computerized ang mga stasyon na naga-han-ay ng schedule, nagatantsa ng langan at ng kayang bigat na ikarga. Walang singil na pamasahe sa mga mahirap, kaya kahit patay gutom sila, makasakay sila sa mga tren ng libre, makalimutan nila ang kanilang gutom habang nagatingin sila sa syudad nagadaan sa bintana ng kanilang kahayahay na giupuan, ang araw nagasikat o nagalubog likod ng mga kataas na mga gusali, ang mga mayaman nagahapunan sa kanilang mga dining room, ang mga maganda at gwapo nagasayaw sa mga club at cabaret, mga opisyales ng gubyerno ginaalagaan ang kanilang mga kabit. Maging gamot itong araw-araw na sakay sa train para sa mga mahirap, at mapatawad nila ang lahat ng abuso at kurakot ng gubyerno, lahat ng kapalpak at pagkulang. Pag mamatay ang mahirap, mamatay silang masaya kay alam nila na mahal sila ng gubyerno nila. Yung mga buhay pa wala ding dahilan para mag-protesta o magrally, kay makita man nila sa mga tren ang malasakit ng gubyerno sa kanilang ikabubuti. Kaya naman itong lungsod naging modelo ng peace and order. Sa sobra ka-epektibo ng railroad system, nagpadala ang mga Third World countries ng mga tao nila para makakuha ng first-hand knowledge tungkol dito sa himala na ito at para ma-istudyo nila kung anuhin ito paggamit sa kanilang sariling mga problema. Kaya naging sikat ang lungsod sa buong mundo sa kanilang paggamit ng science and technology para malabanan ang gutom.
.
.
THE MIRACLE OF THE TRAINS
by Cirilo Bautista
.
The government wanted the poor citizens to forget their hunger, so it commissioned the building of a most modem railroad system in the metropolis. From one point of the city to another, linkages of steel were laid. Automatic, electric, and computerized stations determined schedules, plotted time lapses and loading capabilities. No charges were levied on the poor, so that even though they were hungry, they could ride in the trains for free, forgetting their hunger as they viewed the city rushing past the glass windows of their comfortable compartments, the sun rising or setting behind tall buildings, rich people eating their meals in their dining rooms, beautiful people dancing in nightclubs and cabarets, and ministers of state entertaining their mistresses. These daily train rides became the panacea of the poor, and they forgave their government all its abuses and corruption, all its mismanagement and shortcomings. When the poor died, they died happy with the knowledge that their government cared for them. Those living had no cause for protest or demonstration, for they saw the trains as a manifestation of their government’s concern for their welfare. Consequently, the city became a model of peace and order. So successful was the railroad system that foreign delegates from other Third World countries visited the city to acquire a first- hand knowledge of the transportation miracle and to study its application to their own problems. Thus the city became famous all over the world for employing the advances of science and technology in the fight against hunger.

Sa Pagkaubos ng mga Bukid

(Published in Banaag Diwa 2016, Literary Folio of Ateneo de Davao’s Atenews. This is the first play ever published in Banaag Diwa)

 

Sa Pagkaubos ng mga Bukid

 

Mga Tauhan

Romnick Lumayon: 20 anyos, security guard sa Ateneo de Davao, taga-Mua-an, Kidapawan, may dugong Manobo na halata sa kanyang mukha

Charlene Villarico: 19, MassCom student sa Ateneo de Davao, taga-Woodridge, Davao

Janbert: 20 anyos, kasama ni Romnick sa inuupahang bahay sa Davao

 

Tagpo: Sa kwarto ni Romnick, sa isang bukot-bukot na bahay sa Baranggay 1A, Quezon Boulevard, Davao City, maulan na hapon. Gawa sa plywood ang mga dingding. May kawayang kama sa gitna, may maninipis na unan at kutsong may mga tila lumang punda. May de-plywood na aparador sa kanan, at may bintanang nakakurtina sa kaliwa. Nasa unahan ng aparador sa kanan ang pintuan palabas sa kwarto. Makinang sa floorwax ang sementadong sahig. Malinis ngunit may bahid ng kahirapan ang kwarto.  

Pagtaas ng tabing, naghuhubad ng pangtaas ng damit si Romnick. Sandali itong matutulala, nakatingin sa umuulang tanawin sa labas ng kanyang bintana.

Dudungaw si Janrick sa pinto.

Janbert: Sht, Romnick.

Romnick: (medyo nagulat) Atay, ‘Bert, pagkatok sad uy. Wa man ka gaila’g privacy.

Janbert: (pilit ang Tagalog) Privacy ka jan. Magpasok ako ha.

Tatango si Romnick, papasok si Janbert at uupo sa kama

Romnick: Ug nganong nag-Tinagalog man ka ha?

Janbert: (pakutsa) Ay para sana makapractice ka ba.

Romick: Ug ngano man daw sad ko mu-practice og Tagalog?

Janbert: Yung pinapanguyaban mo na kolehiyala ba. Yeeee!

Romnick: (magugulat, ngunit medyo mahahalatang kinikilig) Hoy giunsa nimo pagkabalo ha. Ug wa ko nanguyab ato oy, giistoryahan ra ko ato.

Janbert: Kay alangan part, kada muagi ra ko diha sa Atenyu, palagi na lang kitang mamatikdan na nakikipag-usap sa isa lang na babae habang naga-duty. Alam ka na nakin, part!

Romnick: Paghilom diha uy.

Janbert: (pilit pa rin ang Tagalog) Dali na, istoryahan mo na ako tungkol diyan sa iyong salad – ay una ko makalimot, may sulat pala para sa iyo. Kadadating lang. (kukuha ng bukas na sobre mula sa bulsa at iaabot kay Romnick)

Romnick: (tatanggapin) Ug nganong abri ni ha? Atay bay, ayaw sag pangabri og sulat sa ubang tao uy (manglilisik ang mata pagkakita sa likod ng sobre, dali-daling babasahin ang sulat)

Janbert: Gibasa ra nako, wa man pud ko kasabot kay English masyado (tatawa). Pero importante na no? Gikan man sa presidente sa Atenyu! Oy unsa na?

Magkahalong gulat at hirap makapaniwala ang makikita sa mukha ni Romnick. Ipapasok niya ang sulat sa sobre at itatago ito sa aparador

Janbert: Oy unsa to?

Romnick: (tila nagising sa panaginip) Ah wala, wala ra. (makakaisip ng pang-abala sa kausap) Hisgutan na lang taka atong babae be.

Janbert: Ay yan, gusto ko yan! Sino pala yan part?

Romnick: Ay ambot ana imong Tagalog-Tagalog do. (uupo) Estudyante sa AdDU.

Janbert: Klaro man sa uniform bay.

Romnick: (tatawa) Aw mao. MassCom, third year.

Janbert: Wow MassCom! Makauyab ka nito ng reporter part!

Romnick: Wa lagi ko nanguyab, unsa ba. Nag-istorya ra me kanunay. Akong naharang diha ikausa sa may Jacinto gate kay wa nagdalag ID. Kay ako ra may duty ato, ako rang gipasulod.

Janbert: Iingon daw inyong panagistorya bay!

Romnick: (madadala sa kilig) O, kahinumdom pa kaayo ko. Giingnan nakog ‘Ma’am, ID.’ Unya gitubag kog ‘Hala kuya guard, nakalimutan ko pala! Hala papasukin mo na lang ako please kay kalayo pa gud ng bahay namin.’ Gitubag pud nakog ‘Ma’am policy man gud ni sa school.’ ‘Alam ko talaga kuya, at nagasisisi talaga ako, pero ano man ang gawin ko?’ Ug nabal-an nakong bright bay kay nidungag og ‘alam mo kuya guard minsan ang policy kailangan iframe against sa backdrop ng greater mission ng university. Education baya ang purpose nitong Ateneo, kung makaabala itong policy sa purpose na yun – gaya nito o, hindi makapasok ang estudyante – tama lang man siguro na kalimutan ang policy. Tapos may super long quiz pa talaga kami ngayon kuya!’

Janbert: (halos hindi makapagsalita sa gulat) Part, kuyawa man diay nimog memory uy

Romnick: (mako-conscious) Ay ayaw na lang uy.

Janbert: Uy binuang ra uy, joke! Pero kacute sad ana niya, unya?

Romnick: (maeengganyo ulit) Kato, nalingaw ko kay maayo kaayo muhimog punto. Nipromise pa nga ipakita niya ang ID ig makuha na niya.

Janbert: Ug gipakita sad niya?

Romnick: Pagkahapon ato. Ug didto na mi nagsugod og tabi-tabi. Kanunay man siya muabot og sayo, unya timing sad nga wa koy kuyog sa Jacinto gate anang orasa. Kato, mutambay siya kuyog nako og magtabi mi. Katong nabalhin akong shift sa Roxas gate, didto na pud siya gasugod og naog.

Janbert: Yeeee! Sinadya talagang magnaog sa Roxas para makatabi ka. ‘Pag-ibig na kaya!’

Romnick: Saba diha uy, sekyu ra intawon ko…

Janbert: Kay siya pala?

Romnick: Taga-Woodridge bay. Benz ang gahatod kada-adlaw.

Janbert: Agay! Sino ba talaga yan siya, part, na dato man masyado?

Romnick: Negosyante ang papa – nakaingon man to nga apil daw anang rice smuggling maong nakapalit silag balay sa Woodridge. Ayg saba ha. Pero kwartahan na daan.

Janbert: Agay! Pero okay lang yan part, (kakanta ng Gloc-9) ‘kahit na, wala akong pera…’

Romnick: (bubuntong hiniga) Kon kwarta ra ang problema…

Janbert: (matatantong seryoso ang kaibigan, iibahin ang takbo ng usapan) Pero ano din ang pinapag-usapan ninyo part?

Romnick: (may kinang ng pangarap – na nababahiran ng kawalang pag-asa – sa mata) Ay bisag-unsa gud. Iyang lessons, iyang mga classmate, makipulitika sad sa campus. Makabright sad baya…

Janbert: (makikita ang kalagayan ng kaibigan, magiging seryoso) Bay, okay ra na, ako kabalo ko, maayo kang tao, ug bisan pag wa man kay Benz, kon utok ray hisgutan di ka malupigan. Pasaylui ra ko usahay ha kon wa koy ayo kaayo kaistorya

Romnick: (matatanto ang pinapahiwatig ng kaibigan) Okay ra uy, salamat sad. Ug okay ra kaayo nang imong katanga bay kay kataw-anan man sad.

Janbert: Agoy! Kasakit mo magsalita part! (tatawa ang dalawa)

Romnick: (Kukunin ang cellphone sa bulsa. Babasahin) Hala nagtext!

Janbert: Kinsa? Siya!? Atay nagpinangayua’y na diayg number! ‘Hey I just met you, and this is crazy..!

Romnick: Paghilom. (nagbabasa) ‘…asan ka gani nakatira dito sa Davao?’ (magta-type) Sent.

Janbert: Hala kinikilig ako na talaga!

Romnick: Saba diha – naa na dayoy reply!

Janbert: Grabe, kabilis ng mga pangyayari!

Romnick: (nagbabasa) ‘asan banda specifically?’ (magtatype)

Janbert: Gusto ka gyud talaga niya makilala part!

Romnick: (halatang kinikilig din) Pagpuyo diha uy. Hoy wa ba kay trabaho ron?

Janbert: Pinakyaw ni Angkol Muklo ang lahat ng aking Tamban, baby! Choks to Go ang hapunan natin ngayon!

Romnick: (matutuwa sa kaibigan) Sige bay, sa sunod ako na sa’y manglibre.

Janbert: Ay ayaw na uy, kabalo baya ko gatigom ka. Gibuhi pa nimo imong mama di ba?

Romnick: Wa ra uy, di gyud to musugot buhion nako, bahala na dawg asin ray masud-an niya sa halin sa tambo, basta iyaha dawng kwarta. Ako daw ning kwarta.

Janbert: Okay ra pud siya didto? Di ba bukid ang Mua-an? Ang tuhod ni mommy!

Romnick: Mao ganing kusgan gihapon. Mag saysenta na gaigib gihapog tubig pasaka.

Janbert: Kanus-a ka mouli sa Kidapawan sunod?

Romnick: Next month siguro, tan-awon ra.

Janbert: Unsa ganiy gitiguman nimo? Pamilya no? Yeee!

Romnick: Wala uy, wa pa na intawon misulod ang pamilya sa akong utok. (medyo mahihiya) Ganahan unta ko mu-skwelag college.

Janbert: Daan pa lagi ko. Sige ra part, tabangan taka ana.

Romnick: (mahahabag) Ay ra uy.

Janbert: Di bitaw, tabangan taka ana, hanapan kita ng bayot na magpalubot – ay!

Romnick: (babatukan) Amaw.

Janbert: Hindi bitaw part, magkayod din ako para sa iyo uy, para pag mag-reception na kayo sa Woodridge, i-invite niyo ako! ‘Romeo take me somewhere we can be alone…’

Romnick: Saba diha uy. (ngunit matutuwa sa kaibigan) salamat bay ha.

Janbert: Walang problema, parekoy. Basta, dal-a ra kog rambutan inig mouli kag Kidapawan.

Romnick: (tatawa) Mao!

Janbert: (titingin sa bintana) Aguy kinsa ning paingon dinhing gwapa! Gikaistorya man si Nang Soling.

Romnick: (lilingon, mabibigla) Charlene! Ginoo!

Janbert: Hala mao na siya part!?

Tatakbo sa bintana at dudungaw si Romnick

Romnick: Charlene!

Charlene (boses): Rom! (tunog ng paglakad sa matubig na daan) Dito pala ang sa inyo.

Romnick: Sus anong ginagawa mo nagpaulan! Pasok ka, pasok!

Janbert: (dudungaw sa bintana) Hi Charlene, ako si Janbert, best friend ni Romnick, nice meeting you.

Romnick: Saba diha, pasudla siya, abtik

Magkakandarapa si Janbert palabas ng kwarto. Dali-daling magsusuot ng T-shirt si Romnick.

 Maririnig ang tunog ng pagsara ng pinto.

Aktong lalabas si Romnick ng kwarto ngunit papasok sina Charlene at Janbert. Basang basa si Charlene sa ulan, ngunit mas gaganda siya dahil dito. Para siyang Nahamugang prutas, kumikinang sa kasariwaan.

Charlene: (maharot ngunit may bahid ng mapanganib na pamimighaning hindi mapupuna ni Romnick) Hi, Rom.

Romnick: Sus, basang basa ka. (kukuha ng twalya sa aparador at iaabot sa kanya) Ito o. Upo ka.

Uupo si Charlene sa kama habang nagtutuyo ng buhok at katawan.

Romnick: Bay, timplahi sa tag kape

Charlene: Ay ‘wag na, salamat na lang, Janbert.

Janbert: Sigurado ka, Charlene? Timplahan kita kung gusto mo. (madadama na ang tensyon sa kwarto) Kung-kung mayroon kayong kinahanglan, tawagin lang niyo ako ha, diyaan lang ako sa gawas.

Charlene: (nakangiti) Thank you, Jan.

Lalabas si Janbert.

Charlene: Kataw-anan lagi yung friend mo.

Romnick: (nakangiti) Ay ganyan talaga yan. Be, ano man din nakain mo na naisipan mong magpunta dito sa ganitong ulan?

Charlene: (maharot) Sorry na po, gusto lang kita makita. (tatayo, titingin-tingin sa kwarto) Kalinis ng kwarto mo. Akala ko makakita ako ng nakapaskil na picture ni Isabel Granada o sino ba sa dingding, pero kahit maliit na sticker sa lighter wala. (tatawa)

Romnick: (maaaliw) Isabel Granada talaga?

Charlene: Tingin ko ikaw yung type na Isabel Granada ang ilagay sa dingding.

Romnick: Na maglagay sa dingding…

Charlene: Oo, di ba ganun man ang uso sa inyo? (tatawa. Hihingang malalim) Kabango, amoy ikaw.

Romnick: Alangan naman.

Charlene: (tatawa, uupo ulit, yuyuko at titingin sa ilalim ng kama) Be daw kung nandito ba ang mga FHM… Uy, puro libro (kukuha ng isang libro)

Romnick: (nahihiya) wala na kasing lugar para lagyan, sa ilalim ko na lang nilalagay.

Charlene: (tatawa) Precious hearts! Mahilig ka pala sa ganito, Rom! (tatawa ulit)

Romnick: Ay kahit ano basta mabasa. Noon yan, yan man ang kalingawan ng nanay ko noon. Pagdating ko ng Davao nagsimula ako pangukay ng kung-ano-ano sa Booksale.

Charlene: (tatawa ulit pagkakuha ng isang libro) Wow sorry lang sa ‘landmark cases in Philippine Law.’ Wow tag-singko lang! Kataw-anan, precious hearts tapos Philippine Law!

Romnick: Malingaw man ako sa law. Makaisip ka minsan. Kinailangan ko din bumili ng dictionary na maliit.

Charlene: (hindi mapupuna ang kinang sa mata niya, ibabalik ang mga libro, lilingon-lingon ulit) Kalinis mo pala talaga ‘no.

Romnick: Pero hindi siguro kasing linis ng bahay niyo. Pero bitaw, bakit mo man din talaga naisipan magpunta dito?

Charlene: (tatayo, magagala tungo sa pinto) Ay wala lang gud uy, naisip ko lang na bisitahin ka. Bawal? (ila-lock ang pinto ng nakatalikod)

Romnick: (maririnig ang pag-lock ng pinto, kakabahan) Hindi man, pero – pero syaro pud gilusong mo itong ulan para lang magbisita…

Charlene: (lalapitan si Romnick, na dahan-dahang lalayo. Mapapatayo sa may bintana, si Romnick mapapatayo sa pinto, ngunit wala itong lakas na buksan ang kandado) O, para lang magbisita. (haharap sa bintana. Matapos ang sandaling katahimikan, isasara ito).

Romnick: (lalong kakabahan) Nag – nagtaxi ka?

Charlene: Nagsakay lang ng jeep. Kalingaw pala magjeep no, makaisip ka.

Romnick: Pero sigurado siksikan ang jeep ngayon kay ulan. Amoy singhot siguro no (sinusubukang walain ang tensyon)

Charlene: (dahan dahang lalapit) O, parang mga sardinas ang tao sa loob. Pero okay lang. Minsan magcrave man din ako ng amoy ng pawis. (nasa harap na ni Romnick. Aamuyin ang dibdib nito. Pabulong) Amoy pawis ka, Rom.

Romnick: (Mawawala sa sarili. pabulong din) Ikaw amoy ulan… (magkalapit na ang mga mukha nila. Ngunit bigla itong masisindak at itutulak palayo si Charlene). Uy naano ka na man!

Charlene: (may kaunting pagkayamot) As if ako lang…

Romnick: (matatanto ang muntik gawin, iibahin ang usapan) Pero – pero yung si – yung si Steven pala?

Charlene: Ay sus yun ba, Rom? (tatawa ng tila pilit) Wala yun uy, crush-crush lang man yun. (lalapit ulit) Wag mo na yun isipin uy…

hahalikan si Romnick

Maghahalikan ang dalawa ng ilang sandali, ngunit itutulak ulit ni Romnick si Charlene

Romnick: (pabulong) Charlene, anong problema? Hindi ka ganito…

Charlene: Ha? Wala uy, gusto lang talaga kita.

Romnick: (mahigpit) Hindi, may problema ka, anong nangyari?

Charlene: (magiging galit ang kanina lang ay mapang-akit na tingin) Grabe, ganon ba talaga ako ka-walang kwenta na kahit ikaw hindi ko malandi..? (Pipiliting halikan si Romnick ng ilang beses, ngunit tatanggi ito. Magdadabog ito sa inis, mapapaupo sa kama at iiyak) Ka-wala kong kwenta..!

Romnick: (bubuntong hininga. Uupo sa tabi ni Charlene) Sige, anong nangyari?

Sandaling iiyak si Charlene. Malulunod ng ingay ng ulan ang kanyang pag-iyak.

Charlene: (hirap magsalita sa kanyang mga luha, nakatitig sa kawalan) Ilang araw ko gud gihanda ang sarili ko para masabi ko na sa kanya. Kay alam ko na hindi na kami magtagal maging magkapit-bahay, magbalik na siya sa Manila kay tapos na ang bakasyon… Para akong tanga gakausap sa sarili ko sa mirror, balik-balik rehearse sa kung saan man mapunta ang usapan sa kotse niya… Ayun, kaninang tanghali giaya na naman niya ako mag-drive drive, last laag na daw niya sa Davao… Nasa may bandang Maa na kami nung magsimula ang ulan.  ‘Baha na naman?’ sabi niya sa may San Rafael, ‘bumabaha rin sa Kamaynilaan, pero tangina, doon walang kangkong ang bahaan’ tapos tawa… Hay kahit condescending yung tawa niya kacute pa rin… Ayun, hindi ko napigilan, nasabi ko… ‘Steve, yang… ngayong summer lang tayo nagkakilala, konti pa lang masyado ang alam ko sa iyo, pero, yang… I… I think I’m falling for you…’

Malulunod ulit si Charlene sa kanyang mga luha. Nakatitig sa kanya si Romnick, puno ng awa ang tingin.

Charlene: (mas lalong hirap magsalita) Gihalikan niya ako. Gihinto niya ang kotse sa may Marfori banda para halikan at hawakan ako. Pero nagtigil siya sandali. Nagpasalamat siya, pero nagsorry siya kay hindi daw niya mabalik ang naramdaman ko. ‘We can play around while I’m still here, pero walang seryoso…’ No offense meant daw, pero hindi daw niya talaga maimagine na magpatol ng promdi, ng taga-bukid. Siguro daw maintindihan ko man. Taga-Manila daw siya, Intsik pa talaga, ano daw sabihin ng mga tao sa kanila na nakauyab siya ng taga-Mindanao. Taga-bukid… Wala akong nagawa kung hindi magtango sa gisabi niya, so nag-patuloy siya ng drive, nag-yagayaga na parang walang nangyari… Pero pagdating namin sa may DMSF sa Bajada hindi ko na natiis, nagpababa ako. Ayun, nagsakay ako ng jeep papunta dito.

Romnick: (halos walang malay na pagkakasabi) Alam ng mga magulang mo nandito ka?

Charlene: Nasa-Cebu sila, next week pa babalik. (tila ngayon lang ulit naalala na katabi niya si Romnick, mapait na nakangiti) Rom, Taga-bukid lang daw ako… taga-bukid (tatawa ng hibang) Taga-bukid lang tayo! Mga nasa-ilalim ng Pilipinas (pilit na Bisaya) nasa ubos diay, hindi diay tayo mag-Tagalog-Tagalog kay wala tayong karapatan ana. (tatawa ulit. Unti-unting mapapalitan ng pagkamuhi ang awa sa mukha ni Romnick, hindi niya ito mapupuna)

Biglang hahawakan ang mukha ni Romnick, ihaharap sa kanya, at hahalikan ng masidhi.

Charlene: Kaya wag ka nang magdalawa-dalawa na dumihan ako, Rom. Taga-bukid lang tayo lahat dito. (tatawa, hahalikan ulit) Sige, dumihan mo ako. Ubusin mo ako.

Romnick: (mag-aalab ang muhi sa mata. Itutulak pahiga sa kama si Charlene. Habang nakapaibabaw dito) Sige, ubusin kita. Tilukin kita. Tilukin kita hanggang sa wala nang matira sa iyo. Hanggang sa wala nang matira sa iyong dignidad. Hanggang sa wala na yang bukid kung saan ka nagamaliit at nagataas-taasan. Ubusin kita, at ubusin ko ang iyong mga bukid.

Hahalikan niya si Charlene ng bayolente, ipapasok ang kamay sa bestida nito at dahan dahang iaakyat sa dibdib.

Masisindak si Charlene, didilat ang mga mata nito, at itutulak si Romnick palayo. Mahuhulog si Charlene sa sahig at iiyak.

Charlene: Hindi! Hindi ko kaya! Ayoko nito, ayoko! Madumi, masikip, mabaho, mahirap! Kadiri! Hindi ako dito, hindi! (iiyak)

Kakagatin ni Romnick ang kamao sa galit at maluluha sa hindi mabulyaw na pagkamuhi. Ngunit habang humahagulgol si Charlene makakalma si Romnick, hihingang malalim, at lalapitan si Charlene upang akayin patayo. Ngunit itataboy nito ang tulong ni Romnick, at mananatiling nakalupasay sa sahig, umiiyak. Titila na ang ulan.

Romnick: (matapos magtimpi ng damdamin) Charlene, tama na. (Walang kibo mula kay Charlene). Charlene. Tama na. (Wala pa ring kibo. Sandali ulit magtitimpi. Tatayo. Malamig ang pagkakasabi). Ma’am, kinahanglan na siguro ninyo mouli.

Mahihimasmasan si Charlene at mababalot ito ng matinding kahihiyan. Nakayuko itong tatayo, hihingi ng paumanhin, at tatakbo lalabas.

Mapapaupo sa kama si Romnick.

Papasok ng dahan-dahan si Janbert, may pag-alala sa mukha.

Susuntukin ni Romnick ang sahig sa galit at mapapaiyak. Lalapitan siya ni Janbert at tatahanin. Hindi muna ito magtatanong kung anong nangyari.

Janbert: Okay ra na bay, okay ra na.

Hihingang malalim si Romnick at tatayo. Kukunin niya ang sulat na tinago sa aparador.

Romnick: Bay, pasaha sa kog load palihog

Walang tanong na papasa ng load ni Janbert.

May tatawagan si Romnick

Romnick: (matapos ang sandaling katahimikan, sa telepono)… Mang, Mang si Romnick ni… Maayo kay naay signal diha… ay wala, gisip-on ra, ulan man gud diri… Mang, kanang, naa diay koy balita… Gitagaan kog scholarship sa Ateneo sa mga Hesuwita, four years undergrad unya pwede sad ko mag-law… (pipigilan ang pagluha) lagi mang, lagi… (hindi mapipigilan at luluha) muadto gani kog simbahan ron aron magpasalamat sa Ginoo… AB English man kunoy okay nga pre-law mang…. Aw, sakto ra man sad ni, basin naa sad koy ikadungag ani… Next month siguro, mang…. Sige, sige, ayo-ayo mang…. (ibababa ang telepono)

Janbert: scholarship bay..!?

Romnick: Lagi…

Janbert: Uy congrats..!

Romnick: Unya na na. Pila gani’y reward ni Duterte sa tip bahin anang smuggling?

Janbert: (malilito) Aw, depende daw unsa kadako, kanang bigtime gyud pagkabalo nako 2 million daw. Ngano bay?

Romnick: (hindi sasagot, tatawag ulit. Sa telepono) Hello. Good afternoon ma’am, City Mayor’s Office? Ay hala mayor, good afternoon… May ireport po sana ako doon sa smuggling information na ginahanap niyo… Jun Jun Villarico, negosyante na taga-Woodridge, may links kay Davidson Bangayan… Warningan ko lang kayo mayor na posibleng may koneksyon ito sa Sanggunian… Salamat mayor…. Ay saka na po siguro pag na-confirm na ninyo, hindi din po ako sigurado sa info ko, pero reliable po yung source ko… Sige, salamat po. (mapapaupo ulit at tatabunan ang mukha ng kamay)

Janbert: (may kaunting takot sa kaibigan) Okay ra na bay, okay ra na. Naa pay pag-asa.

Romnick: (mapapangiti ng mapait) Wala na bay. (sa sarili) Wala nang pag-asa, ubos na. (tatayo) Pero ang naa sa ubos, pasaka na lang ang kapadulngan.

Lalabas si Romnick at dahan dahan itong susundan ng maingat na si Janbert. Gabi na pagbaba ng

Telon