Buwan ng (mga) Wika: Localization, Hybridization, and Popularization of Filipino

Buwan ng Wika is an odious thing.

Throughout the country, it is the month when elementary and high school students are  made to memorize drab speeches by Manuel Quezon, quote Jose Rizal in their essays ad nauseam, and weed the onions in their sections’ Makabayan gardens of sampinit while wearing barong and terno.

That last scene in particular I got from the 2013 Cebuano indie film Iskalawags, directed by Keith Deligero and based on a short story by Erik Tuban (a thoroughbred Bisdak). The film, set in the Bantayan islands of Cebu, offers many glimpses of the Buwan ng Wika experience for those outside the Tagalog world: in one scene, a character, a student, struggles to memorize and pronounce a Tagalog talumpati in spite of his hard Cebuano tongue, only to deliver it on a stage with nobody watching.

In the regions the celebration of Filipino is like this: it is arduous, it is tedious, and it is pointless.

Because you see, behind the festive facade of National language pedagogy, there is a longstanding debate, one that is currently at a stalemate: are Filipino and Tagalog the same thing?

What many inside the Tagalog world and the bubble of conventional education don’t understand is that eighty years since Manuel Quezon proclaimed Tagalog as the National Language, there is still strong resistance against it.

The fact is that the Philippines is a very  linguistically diverse country: the 170 odd tongues being spoken in the archipelago which teachers like to call ‘the vernacular dialect’ are, linguistically speaking, distinct and full fledged languages, and the majority of them have proud literary traditions. Giving Tagalog national status created a homogeneous myth, and worse ended up dismissing the value of these other languages – nothing short of cultural discrimination.

This imposition of Tagalog to non-Tagalogs is at the core of what we from the regions call Manila Imperialism. Speakers of other languages are systematically forced to learn Tagalog, while Tagalogs themselves are not compelled to learn other languages.

To distance the so-called National language from the Tagalog ethnicity, it was later called ‘Filipino,’ but when that cosmetic solution didn’t work the Marcos government redefined Filipino from a fixed language to a ‘language under construction,’ one whose dynamism is made a national concern rather than merely a strictly Tagalog one.

The mechanism, successive officials of the Komisyon sa Wikang Filipino have said, is to have the Tagalog language as basis, then influences from the other regional languages be allowed in.

The majority of intellectuals championing their regional languages called this attempt at nationalization a homogenization in disguise. With the ‘nationalization’ occurring almost entirely from Metro Manila (a Tagalog heartland), regional influences merely trickle down academically, usually obscure regional words  that nobody is bound to use.

‘There is no such thing as Wikang Filipino,’ many regionalists have concluded, and they continue to champion their regional languages.

But on the other hand, decades of institutional imposition and the dominance of a Manila-centered media have made Tagalog the de facto national lingua franca, and but for the continued ascendancy of English over Tagalog in official contexts, refusing to learn to speak Tagalog has more disadvantages than it has merits (a Cebuano may well find it awkward to speak English to a tricycle driver in Aklan).

Either the Regional speakers learn Tagalog and lose their regional identities, or they keep their regional identities, lose out on opportunities, and we remain divided as a country.

I belong to a small group of writers who see a third way: that of localization, of hybridization, and of popularization.

Because Tagalog has taken for itself the role of  National lingua franca, it has opened itself up for regional alteration  – ‘bastardization,’ as some Manila Imperialists would call it. As such, there ought to be no standard that should be considered more correct than others.

And speakers of the Regional languages ought to take advantage of this.

To use a very crude metaphor, Tagalog is the name of the woman, Filipino is her name as a whore. And it is incumbent upon the Regions to make bastards out of her.

Instead of shunning it, Regional language speakers must steal the agency of Filipino from Imperial Manila, to own this imposed Tagalog language (which has opened its legs up as Filipino), mangle it to suit their own linguistic realities, and produce for themselves their own version of Tagalog, one which is tailored to fit their regional identities. Nationalization will – and must – entail localization, suppressing that is tantamount to cultural imposition. This is the best way by which Regional language speakers can adapt to Tagalog’s dominance without losing their identity.

Practically this will mean lots of Regional language influences will come in, on a regular basis, until the interlanguage becomes naturalized: vocabulary, pronunciation peculiarities, and specially idioms. When the Tagalog corrects the Davaoeno for his Filipino, the Davaoeno will correct the Tagalog for not knowing Davao Filipino. ‘Pataka ka lang diyan uy.’

Idioms in particular need to be owned, as they are culturally idiosyncratic. In Davao when a friend  is too lazy to take a bath we tease him in Tagalog with an idiom transliterated from Cebuano, ‘kambingon ka na masyado!’ ‘You are so goat-like!’

To some extent this is already happening – but it needs to happen more, and it needs to happen in the classrooms and formal venues. Filipino teachers should actively encourage the localization of Filipino, calling out the oddity of speaking Manila Tagalog in Iloilo while encouraging the distinct lilt of Hiligaynon into the students’ Filipino utterances, or requiring Ilocano students to look up idioms in Iluko and translate it literally into Tagalog for everyday use. For linguistically diverse places like Mindanao, the hybridization must involve an even more diverse array of languages.

It sounds ridiculous now, until one realizes this is precisely what the classic French poet Pierre de Ronsard enjoins the Parisian poet to do with his French, to enrich it with the stuff of the other tongues in France. The French even have a term for transliterated idioms: calques, idioms that serve to expand the breath of French expression beyond the capital.

The absurdity of this idea in the Filipino context only shows how underprivileged the regional languages in the Philippines are.

Current moves to shift to a Federal form of government may make this localization easier: as cultural and education governance are devolved, concerns will invariably be more localized. It will not be surprising if the Federal system ends up shunning the National language policy while ultimately resulting in the creation of standard regional varieties of Tagalog distinct from Manila Tagalog.

Of course as we are talking about language contact here – Tagalog adjusting to Tausug or Manobo realities – what is produced is not merely a dialect of Tagalog, but a creolized dialect, almost a different language. Hybrid tongues. Tagalog as Filipino without being a hybrid is just Tagalog, with nothing truly National about it. Balagtas was merely a regional poet because his Tagalog did not have enough influences from other regions. Because the Philippines is a multilingual country, the true Filipino is a polyglot, and his language must necessarily reflect that.

What would this do to intelligibility though? Wouldn’t it only double the number of tongues to make us even more of a Babel?

As a matter of fact it leads us closer to understanding one another. We can already see signs of this thanks to President Duterte. Multilingual Davao and the many shades of the Cebuano-Tagalog hybrid widely spoken in it demonstrate best what I mean by the localization and hybridization of Tagalog, and while as a native Cebuano speaker he speaks the crudest form of the hybrid (the unstable codeswitched TagBis), the former Davao mayor nevertheless takes the hybridity of his tongue wherever he goes.

And that has included the national spotlight: thanks to his frequent (and often profane) use of them in his Tagalog, Duterte has made many Cebuano words and pronunciation peculiarities more popular among Tagalog speakers – ‘bahala’ with a glottal end, pisting yawa, buang, bayot, pataka.

He has done more in his one year of cursing in public to make Filipino more National than the KWF has in all its years of existence.

Ultimately this tells us that far from the classroom or those linguistic conferences in Manila that nobody really pays attention to, Filipino will be nationalized in the streets, by the Igorot speaking his Igorot Cebuano as he shares some tuba with his Manobo  neighbour in Mecebolig, Kidapawan, or the old Karay-a lady visiting relatives in Pasay asking the Tagalog traffic aid where the nearest baraka is, or the volunteer teacher from Naga teaching T’boli children in Lake Sebu how to sing a song in Bikol.

The creation of an authentic national lingua franca is popular, not institutional. It is the dynamic bartering of regional influences, naturally reflective of our ever increasing cohabitation with and appreciation of cultures not our own.

And when we master one another’s tongues we are made stronger as peoples, because as Jose Rizal himself put it (and this time I do not make those two now trite quotes about the youth and rancid fish), ‘Man is multiplied by the number of languages he possesses and speaks.’

In Cebuano there is a less lofty but more pragmatic way of putting it: dili na ka mabaligya, it will be harder to sell you off in the market. You’d be able to understand the transaction already.

I think it is when we recognize our rich diversity as peoples like this – when the stuff of our yearly celebrations every August is the many cultures of our archipelago rather than this mothballed homogeneous lie of a Filipino identity we require our students to celebrate – that we can truly say our love for the country is genuine. We are a country of many tongues – Bayan ng Mga Wika – and I think that is very much worth celebrating.

 

 

Advertisements

‘The Miracle of the Trains’ by Cirilo Bautista: A translation to Davao Filipino

(This flash fiction is taken from the National Artist’s Political Parables)
.
Ang Himala ng mga Tren
Translated by Karlo Antonio Galay David
 
Gusto sana ng gubyerno na makalimutan ng mga mahirap ang kanilang gutom, kaya nagpagawa sila ng hi-tech masyado na railroad system sa syudad. Naglatag ng mga riles na bakal nagaugnay sa isang banda ng lungsod sa ibang banda. Automatic, electric, at computerized ang mga stasyon na naga-han-ay ng schedule, nagatantsa ng langan at ng kayang bigat na ikarga. Walang singil na pamasahe sa mga mahirap, kaya kahit patay gutom sila, makasakay sila sa mga tren ng libre, makalimutan nila ang kanilang gutom habang nagatingin sila sa syudad nagadaan sa bintana ng kanilang kahayahay na giupuan, ang araw nagasikat o nagalubog likod ng mga kataas na mga gusali, ang mga mayaman nagahapunan sa kanilang mga dining room, ang mga maganda at gwapo nagasayaw sa mga club at cabaret, mga opisyales ng gubyerno ginaalagaan ang kanilang mga kabit. Maging gamot itong araw-araw na sakay sa train para sa mga mahirap, at mapatawad nila ang lahat ng abuso at kurakot ng gubyerno, lahat ng kapalpak at pagkulang. Pag mamatay ang mahirap, mamatay silang masaya kay alam nila na mahal sila ng gubyerno nila. Yung mga buhay pa wala ding dahilan para mag-protesta o magrally, kay makita man nila sa mga tren ang malasakit ng gubyerno sa kanilang ikabubuti. Kaya naman itong lungsod naging modelo ng peace and order. Sa sobra ka-epektibo ng railroad system, nagpadala ang mga Third World countries ng mga tao nila para makakuha ng first-hand knowledge tungkol dito sa himala na ito at para ma-istudyo nila kung anuhin ito paggamit sa kanilang sariling mga problema. Kaya naging sikat ang lungsod sa buong mundo sa kanilang paggamit ng science and technology para malabanan ang gutom.
.
.
THE MIRACLE OF THE TRAINS
by Cirilo Bautista
.
The government wanted the poor citizens to forget their hunger, so it commissioned the building of a most modem railroad system in the metropolis. From one point of the city to another, linkages of steel were laid. Automatic, electric, and computerized stations determined schedules, plotted time lapses and loading capabilities. No charges were levied on the poor, so that even though they were hungry, they could ride in the trains for free, forgetting their hunger as they viewed the city rushing past the glass windows of their comfortable compartments, the sun rising or setting behind tall buildings, rich people eating their meals in their dining rooms, beautiful people dancing in nightclubs and cabarets, and ministers of state entertaining their mistresses. These daily train rides became the panacea of the poor, and they forgave their government all its abuses and corruption, all its mismanagement and shortcomings. When the poor died, they died happy with the knowledge that their government cared for them. Those living had no cause for protest or demonstration, for they saw the trains as a manifestation of their government’s concern for their welfare. Consequently, the city became a model of peace and order. So successful was the railroad system that foreign delegates from other Third World countries visited the city to acquire a first- hand knowledge of the transportation miracle and to study its application to their own problems. Thus the city became famous all over the world for employing the advances of science and technology in the fight against hunger.

Sa Pagkaubos ng mga Bukid

(Published in Banaag Diwa 2016, Literary Folio of Ateneo de Davao’s Atenews. This is the first play ever published in Banaag Diwa)

 

Sa Pagkaubos ng mga Bukid

 

Mga Tauhan

Romnick Lumayon: 20 anyos, security guard sa Ateneo de Davao, taga-Mua-an, Kidapawan, may dugong Manobo na halata sa kanyang mukha

Charlene Villarico: 19, MassCom student sa Ateneo de Davao, taga-Woodridge, Davao

Janbert: 20 anyos, kasama ni Romnick sa inuupahang bahay sa Davao

 

Tagpo: Sa kwarto ni Romnick, sa isang bukot-bukot na bahay sa Baranggay 1A, Quezon Boulevard, Davao City, maulan na hapon. Gawa sa plywood ang mga dingding. May kawayang kama sa gitna, may maninipis na unan at kutsong may mga tila lumang punda. May de-plywood na aparador sa kanan, at may bintanang nakakurtina sa kaliwa. Nasa unahan ng aparador sa kanan ang pintuan palabas sa kwarto. Makinang sa floorwax ang sementadong sahig. Malinis ngunit may bahid ng kahirapan ang kwarto.  

Pagtaas ng tabing, naghuhubad ng pangtaas ng damit si Romnick. Sandali itong matutulala, nakatingin sa umuulang tanawin sa labas ng kanyang bintana.

Dudungaw si Janrick sa pinto.

Janbert: Sht, Romnick.

Romnick: (medyo nagulat) Atay, ‘Bert, pagkatok sad uy. Wa man ka gaila’g privacy.

Janbert: (pilit ang Tagalog) Privacy ka jan. Magpasok ako ha.

Tatango si Romnick, papasok si Janbert at uupo sa kama

Romnick: Ug nganong nag-Tinagalog man ka ha?

Janbert: (pakutsa) Ay para sana makapractice ka ba.

Romick: Ug ngano man daw sad ko mu-practice og Tagalog?

Janbert: Yung pinapanguyaban mo na kolehiyala ba. Yeeee!

Romnick: (magugulat, ngunit medyo mahahalatang kinikilig) Hoy giunsa nimo pagkabalo ha. Ug wa ko nanguyab ato oy, giistoryahan ra ko ato.

Janbert: Kay alangan part, kada muagi ra ko diha sa Atenyu, palagi na lang kitang mamatikdan na nakikipag-usap sa isa lang na babae habang naga-duty. Alam ka na nakin, part!

Romnick: Paghilom diha uy.

Janbert: (pilit pa rin ang Tagalog) Dali na, istoryahan mo na ako tungkol diyan sa iyong salad – ay una ko makalimot, may sulat pala para sa iyo. Kadadating lang. (kukuha ng bukas na sobre mula sa bulsa at iaabot kay Romnick)

Romnick: (tatanggapin) Ug nganong abri ni ha? Atay bay, ayaw sag pangabri og sulat sa ubang tao uy (manglilisik ang mata pagkakita sa likod ng sobre, dali-daling babasahin ang sulat)

Janbert: Gibasa ra nako, wa man pud ko kasabot kay English masyado (tatawa). Pero importante na no? Gikan man sa presidente sa Atenyu! Oy unsa na?

Magkahalong gulat at hirap makapaniwala ang makikita sa mukha ni Romnick. Ipapasok niya ang sulat sa sobre at itatago ito sa aparador

Janbert: Oy unsa to?

Romnick: (tila nagising sa panaginip) Ah wala, wala ra. (makakaisip ng pang-abala sa kausap) Hisgutan na lang taka atong babae be.

Janbert: Ay yan, gusto ko yan! Sino pala yan part?

Romnick: Ay ambot ana imong Tagalog-Tagalog do. (uupo) Estudyante sa AdDU.

Janbert: Klaro man sa uniform bay.

Romnick: (tatawa) Aw mao. MassCom, third year.

Janbert: Wow MassCom! Makauyab ka nito ng reporter part!

Romnick: Wa lagi ko nanguyab, unsa ba. Nag-istorya ra me kanunay. Akong naharang diha ikausa sa may Jacinto gate kay wa nagdalag ID. Kay ako ra may duty ato, ako rang gipasulod.

Janbert: Iingon daw inyong panagistorya bay!

Romnick: (madadala sa kilig) O, kahinumdom pa kaayo ko. Giingnan nakog ‘Ma’am, ID.’ Unya gitubag kog ‘Hala kuya guard, nakalimutan ko pala! Hala papasukin mo na lang ako please kay kalayo pa gud ng bahay namin.’ Gitubag pud nakog ‘Ma’am policy man gud ni sa school.’ ‘Alam ko talaga kuya, at nagasisisi talaga ako, pero ano man ang gawin ko?’ Ug nabal-an nakong bright bay kay nidungag og ‘alam mo kuya guard minsan ang policy kailangan iframe against sa backdrop ng greater mission ng university. Education baya ang purpose nitong Ateneo, kung makaabala itong policy sa purpose na yun – gaya nito o, hindi makapasok ang estudyante – tama lang man siguro na kalimutan ang policy. Tapos may super long quiz pa talaga kami ngayon kuya!’

Janbert: (halos hindi makapagsalita sa gulat) Part, kuyawa man diay nimog memory uy

Romnick: (mako-conscious) Ay ayaw na lang uy.

Janbert: Uy binuang ra uy, joke! Pero kacute sad ana niya, unya?

Romnick: (maeengganyo ulit) Kato, nalingaw ko kay maayo kaayo muhimog punto. Nipromise pa nga ipakita niya ang ID ig makuha na niya.

Janbert: Ug gipakita sad niya?

Romnick: Pagkahapon ato. Ug didto na mi nagsugod og tabi-tabi. Kanunay man siya muabot og sayo, unya timing sad nga wa koy kuyog sa Jacinto gate anang orasa. Kato, mutambay siya kuyog nako og magtabi mi. Katong nabalhin akong shift sa Roxas gate, didto na pud siya gasugod og naog.

Janbert: Yeeee! Sinadya talagang magnaog sa Roxas para makatabi ka. ‘Pag-ibig na kaya!’

Romnick: Saba diha uy, sekyu ra intawon ko…

Janbert: Kay siya pala?

Romnick: Taga-Woodridge bay. Benz ang gahatod kada-adlaw.

Janbert: Agay! Sino ba talaga yan siya, part, na dato man masyado?

Romnick: Negosyante ang papa – nakaingon man to nga apil daw anang rice smuggling maong nakapalit silag balay sa Woodridge. Ayg saba ha. Pero kwartahan na daan.

Janbert: Agay! Pero okay lang yan part, (kakanta ng Gloc-9) ‘kahit na, wala akong pera…’

Romnick: (bubuntong hiniga) Kon kwarta ra ang problema…

Janbert: (matatantong seryoso ang kaibigan, iibahin ang takbo ng usapan) Pero ano din ang pinapag-usapan ninyo part?

Romnick: (may kinang ng pangarap – na nababahiran ng kawalang pag-asa – sa mata) Ay bisag-unsa gud. Iyang lessons, iyang mga classmate, makipulitika sad sa campus. Makabright sad baya…

Janbert: (makikita ang kalagayan ng kaibigan, magiging seryoso) Bay, okay ra na, ako kabalo ko, maayo kang tao, ug bisan pag wa man kay Benz, kon utok ray hisgutan di ka malupigan. Pasaylui ra ko usahay ha kon wa koy ayo kaayo kaistorya

Romnick: (matatanto ang pinapahiwatig ng kaibigan) Okay ra uy, salamat sad. Ug okay ra kaayo nang imong katanga bay kay kataw-anan man sad.

Janbert: Agoy! Kasakit mo magsalita part! (tatawa ang dalawa)

Romnick: (Kukunin ang cellphone sa bulsa. Babasahin) Hala nagtext!

Janbert: Kinsa? Siya!? Atay nagpinangayua’y na diayg number! ‘Hey I just met you, and this is crazy..!

Romnick: Paghilom. (nagbabasa) ‘…asan ka gani nakatira dito sa Davao?’ (magta-type) Sent.

Janbert: Hala kinikilig ako na talaga!

Romnick: Saba diha – naa na dayoy reply!

Janbert: Grabe, kabilis ng mga pangyayari!

Romnick: (nagbabasa) ‘asan banda specifically?’ (magtatype)

Janbert: Gusto ka gyud talaga niya makilala part!

Romnick: (halatang kinikilig din) Pagpuyo diha uy. Hoy wa ba kay trabaho ron?

Janbert: Pinakyaw ni Angkol Muklo ang lahat ng aking Tamban, baby! Choks to Go ang hapunan natin ngayon!

Romnick: (matutuwa sa kaibigan) Sige bay, sa sunod ako na sa’y manglibre.

Janbert: Ay ayaw na uy, kabalo baya ko gatigom ka. Gibuhi pa nimo imong mama di ba?

Romnick: Wa ra uy, di gyud to musugot buhion nako, bahala na dawg asin ray masud-an niya sa halin sa tambo, basta iyaha dawng kwarta. Ako daw ning kwarta.

Janbert: Okay ra pud siya didto? Di ba bukid ang Mua-an? Ang tuhod ni mommy!

Romnick: Mao ganing kusgan gihapon. Mag saysenta na gaigib gihapog tubig pasaka.

Janbert: Kanus-a ka mouli sa Kidapawan sunod?

Romnick: Next month siguro, tan-awon ra.

Janbert: Unsa ganiy gitiguman nimo? Pamilya no? Yeee!

Romnick: Wala uy, wa pa na intawon misulod ang pamilya sa akong utok. (medyo mahihiya) Ganahan unta ko mu-skwelag college.

Janbert: Daan pa lagi ko. Sige ra part, tabangan taka ana.

Romnick: (mahahabag) Ay ra uy.

Janbert: Di bitaw, tabangan taka ana, hanapan kita ng bayot na magpalubot – ay!

Romnick: (babatukan) Amaw.

Janbert: Hindi bitaw part, magkayod din ako para sa iyo uy, para pag mag-reception na kayo sa Woodridge, i-invite niyo ako! ‘Romeo take me somewhere we can be alone…’

Romnick: Saba diha uy. (ngunit matutuwa sa kaibigan) salamat bay ha.

Janbert: Walang problema, parekoy. Basta, dal-a ra kog rambutan inig mouli kag Kidapawan.

Romnick: (tatawa) Mao!

Janbert: (titingin sa bintana) Aguy kinsa ning paingon dinhing gwapa! Gikaistorya man si Nang Soling.

Romnick: (lilingon, mabibigla) Charlene! Ginoo!

Janbert: Hala mao na siya part!?

Tatakbo sa bintana at dudungaw si Romnick

Romnick: Charlene!

Charlene (boses): Rom! (tunog ng paglakad sa matubig na daan) Dito pala ang sa inyo.

Romnick: Sus anong ginagawa mo nagpaulan! Pasok ka, pasok!

Janbert: (dudungaw sa bintana) Hi Charlene, ako si Janbert, best friend ni Romnick, nice meeting you.

Romnick: Saba diha, pasudla siya, abtik

Magkakandarapa si Janbert palabas ng kwarto. Dali-daling magsusuot ng T-shirt si Romnick.

 Maririnig ang tunog ng pagsara ng pinto.

Aktong lalabas si Romnick ng kwarto ngunit papasok sina Charlene at Janbert. Basang basa si Charlene sa ulan, ngunit mas gaganda siya dahil dito. Para siyang Nahamugang prutas, kumikinang sa kasariwaan.

Charlene: (maharot ngunit may bahid ng mapanganib na pamimighaning hindi mapupuna ni Romnick) Hi, Rom.

Romnick: Sus, basang basa ka. (kukuha ng twalya sa aparador at iaabot sa kanya) Ito o. Upo ka.

Uupo si Charlene sa kama habang nagtutuyo ng buhok at katawan.

Romnick: Bay, timplahi sa tag kape

Charlene: Ay ‘wag na, salamat na lang, Janbert.

Janbert: Sigurado ka, Charlene? Timplahan kita kung gusto mo. (madadama na ang tensyon sa kwarto) Kung-kung mayroon kayong kinahanglan, tawagin lang niyo ako ha, diyaan lang ako sa gawas.

Charlene: (nakangiti) Thank you, Jan.

Lalabas si Janbert.

Charlene: Kataw-anan lagi yung friend mo.

Romnick: (nakangiti) Ay ganyan talaga yan. Be, ano man din nakain mo na naisipan mong magpunta dito sa ganitong ulan?

Charlene: (maharot) Sorry na po, gusto lang kita makita. (tatayo, titingin-tingin sa kwarto) Kalinis ng kwarto mo. Akala ko makakita ako ng nakapaskil na picture ni Isabel Granada o sino ba sa dingding, pero kahit maliit na sticker sa lighter wala. (tatawa)

Romnick: (maaaliw) Isabel Granada talaga?

Charlene: Tingin ko ikaw yung type na Isabel Granada ang ilagay sa dingding.

Romnick: Na maglagay sa dingding…

Charlene: Oo, di ba ganun man ang uso sa inyo? (tatawa. Hihingang malalim) Kabango, amoy ikaw.

Romnick: Alangan naman.

Charlene: (tatawa, uupo ulit, yuyuko at titingin sa ilalim ng kama) Be daw kung nandito ba ang mga FHM… Uy, puro libro (kukuha ng isang libro)

Romnick: (nahihiya) wala na kasing lugar para lagyan, sa ilalim ko na lang nilalagay.

Charlene: (tatawa) Precious hearts! Mahilig ka pala sa ganito, Rom! (tatawa ulit)

Romnick: Ay kahit ano basta mabasa. Noon yan, yan man ang kalingawan ng nanay ko noon. Pagdating ko ng Davao nagsimula ako pangukay ng kung-ano-ano sa Booksale.

Charlene: (tatawa ulit pagkakuha ng isang libro) Wow sorry lang sa ‘landmark cases in Philippine Law.’ Wow tag-singko lang! Kataw-anan, precious hearts tapos Philippine Law!

Romnick: Malingaw man ako sa law. Makaisip ka minsan. Kinailangan ko din bumili ng dictionary na maliit.

Charlene: (hindi mapupuna ang kinang sa mata niya, ibabalik ang mga libro, lilingon-lingon ulit) Kalinis mo pala talaga ‘no.

Romnick: Pero hindi siguro kasing linis ng bahay niyo. Pero bitaw, bakit mo man din talaga naisipan magpunta dito?

Charlene: (tatayo, magagala tungo sa pinto) Ay wala lang gud uy, naisip ko lang na bisitahin ka. Bawal? (ila-lock ang pinto ng nakatalikod)

Romnick: (maririnig ang pag-lock ng pinto, kakabahan) Hindi man, pero – pero syaro pud gilusong mo itong ulan para lang magbisita…

Charlene: (lalapitan si Romnick, na dahan-dahang lalayo. Mapapatayo sa may bintana, si Romnick mapapatayo sa pinto, ngunit wala itong lakas na buksan ang kandado) O, para lang magbisita. (haharap sa bintana. Matapos ang sandaling katahimikan, isasara ito).

Romnick: (lalong kakabahan) Nag – nagtaxi ka?

Charlene: Nagsakay lang ng jeep. Kalingaw pala magjeep no, makaisip ka.

Romnick: Pero sigurado siksikan ang jeep ngayon kay ulan. Amoy singhot siguro no (sinusubukang walain ang tensyon)

Charlene: (dahan dahang lalapit) O, parang mga sardinas ang tao sa loob. Pero okay lang. Minsan magcrave man din ako ng amoy ng pawis. (nasa harap na ni Romnick. Aamuyin ang dibdib nito. Pabulong) Amoy pawis ka, Rom.

Romnick: (Mawawala sa sarili. pabulong din) Ikaw amoy ulan… (magkalapit na ang mga mukha nila. Ngunit bigla itong masisindak at itutulak palayo si Charlene). Uy naano ka na man!

Charlene: (may kaunting pagkayamot) As if ako lang…

Romnick: (matatanto ang muntik gawin, iibahin ang usapan) Pero – pero yung si – yung si Steven pala?

Charlene: Ay sus yun ba, Rom? (tatawa ng tila pilit) Wala yun uy, crush-crush lang man yun. (lalapit ulit) Wag mo na yun isipin uy…

hahalikan si Romnick

Maghahalikan ang dalawa ng ilang sandali, ngunit itutulak ulit ni Romnick si Charlene

Romnick: (pabulong) Charlene, anong problema? Hindi ka ganito…

Charlene: Ha? Wala uy, gusto lang talaga kita.

Romnick: (mahigpit) Hindi, may problema ka, anong nangyari?

Charlene: (magiging galit ang kanina lang ay mapang-akit na tingin) Grabe, ganon ba talaga ako ka-walang kwenta na kahit ikaw hindi ko malandi..? (Pipiliting halikan si Romnick ng ilang beses, ngunit tatanggi ito. Magdadabog ito sa inis, mapapaupo sa kama at iiyak) Ka-wala kong kwenta..!

Romnick: (bubuntong hininga. Uupo sa tabi ni Charlene) Sige, anong nangyari?

Sandaling iiyak si Charlene. Malulunod ng ingay ng ulan ang kanyang pag-iyak.

Charlene: (hirap magsalita sa kanyang mga luha, nakatitig sa kawalan) Ilang araw ko gud gihanda ang sarili ko para masabi ko na sa kanya. Kay alam ko na hindi na kami magtagal maging magkapit-bahay, magbalik na siya sa Manila kay tapos na ang bakasyon… Para akong tanga gakausap sa sarili ko sa mirror, balik-balik rehearse sa kung saan man mapunta ang usapan sa kotse niya… Ayun, kaninang tanghali giaya na naman niya ako mag-drive drive, last laag na daw niya sa Davao… Nasa may bandang Maa na kami nung magsimula ang ulan.  ‘Baha na naman?’ sabi niya sa may San Rafael, ‘bumabaha rin sa Kamaynilaan, pero tangina, doon walang kangkong ang bahaan’ tapos tawa… Hay kahit condescending yung tawa niya kacute pa rin… Ayun, hindi ko napigilan, nasabi ko… ‘Steve, yang… ngayong summer lang tayo nagkakilala, konti pa lang masyado ang alam ko sa iyo, pero, yang… I… I think I’m falling for you…’

Malulunod ulit si Charlene sa kanyang mga luha. Nakatitig sa kanya si Romnick, puno ng awa ang tingin.

Charlene: (mas lalong hirap magsalita) Gihalikan niya ako. Gihinto niya ang kotse sa may Marfori banda para halikan at hawakan ako. Pero nagtigil siya sandali. Nagpasalamat siya, pero nagsorry siya kay hindi daw niya mabalik ang naramdaman ko. ‘We can play around while I’m still here, pero walang seryoso…’ No offense meant daw, pero hindi daw niya talaga maimagine na magpatol ng promdi, ng taga-bukid. Siguro daw maintindihan ko man. Taga-Manila daw siya, Intsik pa talaga, ano daw sabihin ng mga tao sa kanila na nakauyab siya ng taga-Mindanao. Taga-bukid… Wala akong nagawa kung hindi magtango sa gisabi niya, so nag-patuloy siya ng drive, nag-yagayaga na parang walang nangyari… Pero pagdating namin sa may DMSF sa Bajada hindi ko na natiis, nagpababa ako. Ayun, nagsakay ako ng jeep papunta dito.

Romnick: (halos walang malay na pagkakasabi) Alam ng mga magulang mo nandito ka?

Charlene: Nasa-Cebu sila, next week pa babalik. (tila ngayon lang ulit naalala na katabi niya si Romnick, mapait na nakangiti) Rom, Taga-bukid lang daw ako… taga-bukid (tatawa ng hibang) Taga-bukid lang tayo! Mga nasa-ilalim ng Pilipinas (pilit na Bisaya) nasa ubos diay, hindi diay tayo mag-Tagalog-Tagalog kay wala tayong karapatan ana. (tatawa ulit. Unti-unting mapapalitan ng pagkamuhi ang awa sa mukha ni Romnick, hindi niya ito mapupuna)

Biglang hahawakan ang mukha ni Romnick, ihaharap sa kanya, at hahalikan ng masidhi.

Charlene: Kaya wag ka nang magdalawa-dalawa na dumihan ako, Rom. Taga-bukid lang tayo lahat dito. (tatawa, hahalikan ulit) Sige, dumihan mo ako. Ubusin mo ako.

Romnick: (mag-aalab ang muhi sa mata. Itutulak pahiga sa kama si Charlene. Habang nakapaibabaw dito) Sige, ubusin kita. Tilukin kita. Tilukin kita hanggang sa wala nang matira sa iyo. Hanggang sa wala nang matira sa iyong dignidad. Hanggang sa wala na yang bukid kung saan ka nagamaliit at nagataas-taasan. Ubusin kita, at ubusin ko ang iyong mga bukid.

Hahalikan niya si Charlene ng bayolente, ipapasok ang kamay sa bestida nito at dahan dahang iaakyat sa dibdib.

Masisindak si Charlene, didilat ang mga mata nito, at itutulak si Romnick palayo. Mahuhulog si Charlene sa sahig at iiyak.

Charlene: Hindi! Hindi ko kaya! Ayoko nito, ayoko! Madumi, masikip, mabaho, mahirap! Kadiri! Hindi ako dito, hindi! (iiyak)

Kakagatin ni Romnick ang kamao sa galit at maluluha sa hindi mabulyaw na pagkamuhi. Ngunit habang humahagulgol si Charlene makakalma si Romnick, hihingang malalim, at lalapitan si Charlene upang akayin patayo. Ngunit itataboy nito ang tulong ni Romnick, at mananatiling nakalupasay sa sahig, umiiyak. Titila na ang ulan.

Romnick: (matapos magtimpi ng damdamin) Charlene, tama na. (Walang kibo mula kay Charlene). Charlene. Tama na. (Wala pa ring kibo. Sandali ulit magtitimpi. Tatayo. Malamig ang pagkakasabi). Ma’am, kinahanglan na siguro ninyo mouli.

Mahihimasmasan si Charlene at mababalot ito ng matinding kahihiyan. Nakayuko itong tatayo, hihingi ng paumanhin, at tatakbo lalabas.

Mapapaupo sa kama si Romnick.

Papasok ng dahan-dahan si Janbert, may pag-alala sa mukha.

Susuntukin ni Romnick ang sahig sa galit at mapapaiyak. Lalapitan siya ni Janbert at tatahanin. Hindi muna ito magtatanong kung anong nangyari.

Janbert: Okay ra na bay, okay ra na.

Hihingang malalim si Romnick at tatayo. Kukunin niya ang sulat na tinago sa aparador.

Romnick: Bay, pasaha sa kog load palihog

Walang tanong na papasa ng load ni Janbert.

May tatawagan si Romnick

Romnick: (matapos ang sandaling katahimikan, sa telepono)… Mang, Mang si Romnick ni… Maayo kay naay signal diha… ay wala, gisip-on ra, ulan man gud diri… Mang, kanang, naa diay koy balita… Gitagaan kog scholarship sa Ateneo sa mga Hesuwita, four years undergrad unya pwede sad ko mag-law… (pipigilan ang pagluha) lagi mang, lagi… (hindi mapipigilan at luluha) muadto gani kog simbahan ron aron magpasalamat sa Ginoo… AB English man kunoy okay nga pre-law mang…. Aw, sakto ra man sad ni, basin naa sad koy ikadungag ani… Next month siguro, mang…. Sige, sige, ayo-ayo mang…. (ibababa ang telepono)

Janbert: scholarship bay..!?

Romnick: Lagi…

Janbert: Uy congrats..!

Romnick: Unya na na. Pila gani’y reward ni Duterte sa tip bahin anang smuggling?

Janbert: (malilito) Aw, depende daw unsa kadako, kanang bigtime gyud pagkabalo nako 2 million daw. Ngano bay?

Romnick: (hindi sasagot, tatawag ulit. Sa telepono) Hello. Good afternoon ma’am, City Mayor’s Office? Ay hala mayor, good afternoon… May ireport po sana ako doon sa smuggling information na ginahanap niyo… Jun Jun Villarico, negosyante na taga-Woodridge, may links kay Davidson Bangayan… Warningan ko lang kayo mayor na posibleng may koneksyon ito sa Sanggunian… Salamat mayor…. Ay saka na po siguro pag na-confirm na ninyo, hindi din po ako sigurado sa info ko, pero reliable po yung source ko… Sige, salamat po. (mapapaupo ulit at tatabunan ang mukha ng kamay)

Janbert: (may kaunting takot sa kaibigan) Okay ra na bay, okay ra na. Naa pay pag-asa.

Romnick: (mapapangiti ng mapait) Wala na bay. (sa sarili) Wala nang pag-asa, ubos na. (tatayo) Pero ang naa sa ubos, pasaka na lang ang kapadulngan.

Lalabas si Romnick at dahan dahan itong susundan ng maingat na si Janbert. Gabi na pagbaba ng

Telon


The Lovesong of J. Alfred Prufrock: A liberal translation to Davao Filipino

Ang Kundiman ni J. Alfred Prufrock

Kung wari ko”y itong sagot ay binibigay
sa sino mang pabalik sa mundo
Ang pagliyab nitong aking dila”y agarang mamamatay.
Ngunit dahil mula dito sa Impierno
wala pang sino man sa pagtakas ay nagtagumpay-
Walang takot na mapahiya akong magsasaysay

 

Tara na, ikaw at ako
habang nakabulantang ang gabi sa kalangitan
na parang pasyenteng bangag sa disdisanan.
Tara sa mga mingaw na mga dalan,
Mga nagayawyaw’ng taguanan
ng mga hindi mapakali na gabi sa mga motel’ng baratuhon
at mga abog na karinderyang nagabaligya ng turon:
mga dalan nagalatay parang kapoy na pangaway
ng mga malisyosong sadya
para idala ka
sa isang grabeng tanong…
Ay “wag mo na tanungin ano
Tara at maglaroy na lang tayo”

 

Sa Starbucks, ang mga dalaga nagadaan

Si Sarah Kaye ang ginapag-usapan.

 

 

Ang dilaw na hamog nagahagod ng likod niya sa mga bintana,

Ang dilaw na usok nagahagod ng nguso niya sa mga bintana,
ang mga gilid-gilid ng kilom-kilom ginadilaan,
Nagapondo sa lalim ng agusanan,
ginapabudbod sa likod niya ang mga anuos galing sa mga asuhan,
naglusot sa verandah, naglukso pinabtik,
at pagkakita niya na masarap na Oktobre ang gabi,
naghilata ito at natulog

Bitaw, mayrong panahon
para sa dilaw na usok na nagalatay sa kalsada
nagahagod ng kanyang likod sa mga bintana
May panahon, may panahon
para maghanda ng mukhang iharap sa mga harapin mong mukha;
may panahon para magpatay at maggawa
at panahon para sa lahat ng gawa at araw ng mga kamay
na nagahukad, nagahain ng tanong sa iyong plato;
panahon para sa akin at panahon para sa iyo,
panahon para sa kadaming pagdalawa-dalawa
para sa  kadaming sana at pagsala
bago magpandesal at tsaa

 

Sa National Bookstore, ang mga dalaga nagadaan

Puro Lang Leav ang ginapag-usapan

 

Bitaw, mayrong panahon
para makaisip, “kaya kaya? at “kaya kaya?”
panahon para maglingon, magbaba sa hagdan
habang may kaspa ang buhok kong kinaraan –
(magsabi yan sila “hala kalaos na ng buhok niya!”)
Ang barong ko, ang kwelyo naka-bangkay sagad sa may baba,
ang kurbata sosyal na tahimik, de-alpiler nakaplastada –

(magsabi yan sila “hala kapayat na ng mga braso at hita niya!”)
Hala, kaya kaya?
Kaya ko kaya,
Makigambala sa ‘sansinukuban?
Sa isang saglit may panahon
para sa mga pagpasya at pagsala
na sa isang saglit mo lang din mausab.

 

Kay alam ko na intawon yan lahat, alam ko na yan lahat:
Yang mga gabi, mga umaga, mga hapon,
Gikutsarita ko na ng takal ang buhay ko;
Alam ko na yang mamatay’ng tinig na kamatayan ang pagguho
sa baho ng himig na galing sa malayong dako.
Anohin ko man daw pag pataka?

 

At alam ko na yang mga tinginan, alam ko na yan –
mga tinginang magtutok sa iyo sa naplastadang ngalan,
at pag naplastada na ako, de-perdible nakabulantang,
pag nakatusok na ako nagangisay sa dingding-tamtakan,
Pano gud ako makasimula
ng luwa sa mga upos ng mga araw ko at galaw?
Anohin ko gud daw pag pataka?

 

At alam ko na yang mga braso, alam ko na yan –
Mga brasong gitanikala, kahamis at makasilaw
(pero sa gasera, ang balahibo maging bulaw!)
Pabango ba ng kanilang
palda ang sa akin makapasimang?
Mga braso nakapatong sa lamesa, o nakabalabal,

Anohin ko gud daw pag-pataka?
Anohin ko pagsugod?

 

Sabihin ko ba, nagalaroy ako sa kilomkilom sa mga dalan-dalan
nagatitig sa mga usok na nagahayaw sa yosi
ng mga nakasandong mga tambay, nagalaroy sa mga kanto-kanto?
Sana naging kagangkagang na mga sipit na lang ako
sa ilalim ng mga malungkot na dagat nagasandu-sando

 

At ang hapon, ang gabi, kasarap ng tulog!

Ginahagod ng mga mahabang daliri
Tulog… pagod … o nagpaluya-luya,
nakahilata sa sahig, dito, tabi natin.
Pagkatapos magmerienda, dapat ba
na pilitin ko ng diin ang problema?
Kahit giiyak ko na at gipuasa, giiyak ko na at gipagdasal,
kahit na itong aking ulo (na kaspahon) gihain na sa plato,
Hindi intawon ako propeta – at hindi ito banal na giliw:
nabantayan ko na ang oras kong nagamaliw,
at nakita ko na ang Kunduktor ng buhay hawak ang pinto ko, nagabungisngis,
at sa madaling salita, natakot ako.
At tama lang din kaya, kung tuusin,
pagkatapos ng mga tasa, ng palaman, ng tsaa,
habang naga-platito, nagatsika ng ikaw at ako
Tama lang din kaya
na tangaggin lang ang problema nang nakangiti,
na ilukot ang sansinukuban pa-bola
para ipagulong papunta sa isang grabeng tanong,
na sabihin: “Ako si Lazaro, nabanhaw,
nagbalik para sabihin sa inyo lahat, sabihin ko sa inyo lahat” –
na ang nagalatag ng unan sa kanyang ulo magyawyaw:
“hindi man yun ang ibig ko sabihin;
hindi man talaga yun ba.”
At tama lang din kaya, kung tuusin,
tama lang din kaya,
pagkatapos ng mga bidlisiw at ng mga tugkaran at ng mga gibudburang kalsada,
pagkatapos ng mga nobela, ng mga tasa, ng mga bestidang nagahagod sa hagdan –
at nito, at ng sobra sobra pa? –
Ay sus hindi masabi itong ibig ko sabihin!
Pero, na parang gihagis ng mahiwagang gasera ang lakas ng loob sa dingding:
Tama lang din kaya
Kung ang nagalatag ng unan o nangalampayan ng balabal,
maglingon sa bintana, magyawyaw:
“hindi man yun ang ibig ko sabihin;
hindi man talaga yun ba.”
Hindi bitaw! Hindi ako si Tom Cruise, at hindi din gitadhana maging;
Alalay lang intawon, tiggawa
ng kilos, tigsimula ng eksena, o dalawa,
Tigbigay payo; bitaw, gamit lang,
Mapagkumbaba, masaya na may pulos,
maro, maingat, makuti;
puno ng talinghaga, pero medyo mahina;
minsan, bitaw, kataw-anan na –
Halos, minsan, ginatanga-tanga.

 

Parang katanda ko na… katanda ko na…
Ipilo ko palabas ang karsones ko sa may paa.

 

Ihawi ko itong buhok ko pina-koreyano? Makakagat kaya ako ng bunga?
Magsuot ako ng skinny jeans, mamaseo sa aplaya.
Narinig ko na nagakanta ng kanya-kanya yang mga sirena.

 

Hindi yan sila magkanta para sa akin.

 

Nakita ko yan sila nagasakay sa balod padagat
ginasuklay ang puting buhok ng dagat palikod
kada ihipin ng hangin ang tubig, puti at itim.
Nagapauraray lang tayo sa mga pahingahan ng dagat
nahaylo ng mga babaeng dagat gikoronahan ng guso
hanggang sa magising tayo ng mga tinig ng tao at malunod.


‘Song of Ripeness’ by Jose Garcia Villa: A translation to Davao Filipino

Awit ng Kahinog

Hinog na ang butong
parang utong sa lubi.
(Dalawa lang ang utong ng babae
maraming buhay-babae sa lubi.)
katagalan magniyog ang butong, mabigat at puno:
mahulog sa puno, at magpulot ako isa… marami…
parang bata, sipsipin ko yang kanilang gata,
sipsipin ko sa mga niyog ang kanilang mga kinayod na awit:
makaalala ako ng maraming babae.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Maghalik ako ng butong kay utong siya ng babae

 

Song of Ripeness
by Jose Garcia Villa

The coconuts have ripened,
They are like nipples to the tree.
(A woman has only two nipples,
There are many women-lives in a coconut tree.)
Soon the coconuts will grow heavy and full:
I shall pick up one…many…
Like a child I shall suck their milk,
I shall suck out of coconuts little white songs:
I shall be reminded of many women.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
I shall kiss a coconut because it is the nipple of a
woman.


‘Lanit’: A Translation of the Vietnamese Folk Tale ‘Rat Poison’ to Davao Filipino

(I encountered the humorous Vietnamese folk tale entitled ‘Rat Poison’ in Vietnamese Folk Tales: Satire and Humour, edited by Hữu Ngọc and published in 2012 by Thế Giới Publishers, and it intrigued me. It had almost the exact same premise as another classic work of folk literature, the kyogen play Busu. I intend to translate Busu to DF in the future too!)

20161129_130423

May isang barat na amo na kahilig sa masarap, pero grabe makadaginot pagdating na gani sa ipakain sa mga tauhan niya. Para makalikay lalo sa pangupit o pagyawyaw, yang pinagabugo lang talaga na amaw ang gina-kontrata niya.

Isang araw, bago siya maglaag, gisabihan niya ang kanyang tauhan, isang binatilyo galing bukid na bago niya lang gikontrata:

  • Dong, bantayan mo itong hamon at yang lechong manok ha. At sus, ‘wag mo talaga galawin yang dalawang bote diyan. Lanit (Lannate) yan, makahilo yan masyado.

Pag-alis ng amo, gikuha ng alalay ang pagkain galing sa mesa at gilamon, gipangtulak pa ang bino na nasa dalawang bote.

Pagbalik ng amo nakahapla lang intawon sa tulog ang amaw, parang tunog ng kasing kalakas ang paghagok.

  • Oy ‘dong, buanga ka, gising – sigaw ng amo – anong nangyari sa ulam ko, ha?
  • Ay hala boss sorry talaga masyado – sagot ng binatilyo, nagakusot pa ng mata at nagahikab – gibantayan ko talaga yun, pero ka-maro man talaga nung aso uy. Naglimod lang gud ako ikaisa, pagtingin ko natangay na.
  • Sus, sa hiya ko boss, maghikog na lang sana ako, kaya giinom ko yung iyong lanit!

Mga Kuwentong Hugot

‘Limang Metrong Pagitan’ is in the natural hybrid of Hiligaynon and Tagalog spoken in Jude Ortega’s part of the Sox Region, probably the first time this language contact sees publication!

Cotabato Literary Journal

By Jude Ortega

Wagas na Pag-ibig

At namatay ang lalaki. At may nakita siyang ibang lalaki. Minsan, habang pinapanood ang panibagong minamahal, habang nagluluto ito ng agahan para sa kanilang dalawa, at pareho silang nakatapis lang ng tuwalya, sumagi sa isip niya ang una. Pinangako niya rito noon na ito lang ang mamahalin niya, na hindi kailanman magkakaroon ng puwang para sa iba ang puso niya, na ikamamatay niya kapag nawala ito sa buhay niya.

Gusto niyang malungkot sa alaala. Gusto niyang mahiya o mamuhi sa sarili. Ngunit wala siyang ganoong maramdaman. Nalungkot lang siya na hindi niya magawang malungkot.

Habang iniisip ang nakaraan, nakasunod ang mga mata niya sa lalaking nasa harapan. Napatay na nito ang stove at ngayon ay lumalapit sa kaniya. Hinapit siya nito sa baywang at bumulong na handa na ang agahan, ngunit ibang agahan daw muna ang kanilang pagsaluhan. Natawa siya, at napatili nang hablutin…

View original post 1,053 more words